Enerji Krizinin Yeni Darboğazı: Motorin

Enerji piyasasındaki sıkışma giderek ham petrolden çok petrolü kullanılabilir yakıta dönüştürme ve bu yakıtı pazara ulaştırma meselesine dönüşüyor. Ham petrol ile motorin bağlantılı olsa da aynı ürün değiller: Bir varil petrolün motorin, benzin ya da jet yakıtı hâline gelmesi için rafineride işlenmesi gerekiyor. Bu nedenle Körfez’deki ve Rusya’daki rafineri ve ihracat kesintileri, ham petrol akışı iyileşse bile yakıt arzını daraltabiliyor. Ağustosta Körfez ve Rusya’nın toplam motorin ve gaz yağı ihracatı, şubat ayına göre günde 1,6 milyon varil daha düşüktü.67

Ham petrol arzı neden motorin arzını hemen artırmıyor?

İran’daki çatışma Orta Doğu’da rafineri faaliyetlerini ve tanker trafiğini aksattı. Rus rafinerilerindeki hasar ve Rus yakıt ihracatına getirilen kısıtlamalar da uluslararası alıcılara sunulan motorin miktarını azalttı.320

Üstelik başka bölgelerdeki rafinerilerin kaybedilen üretimi karşılayacak yedek kapasitesi sınırlı. Uluslararası Enerji Ajansı’na (IEA) göre küresel rafineri işleme miktarı ağustosta bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla günde 4,2 milyon varil daha düşüktü; düşüşler Orta Doğu, Rusya ve Asya’nın bazı bölgelerinde görüldü.6 Ham petrol ihracatı toparlansa bile rafineriler yeniden çalışmaya ve ürün sevkiyatları normale dönmeye başlamadan bu petrol, pompadan alınabilecek fazladan motorine dönüşmüyor.

Düşük stoklar ve sınırlı kapasite sıkışıklığı büyütüyor

Stoklar, arz kesintilerinde piyasaya zaman kazandıran bir tampon görevi görüyor; ancak bu tampon da küçülüyor. Avrupa’daki önemli bir ticaret merkezinde motorin stokları eylülde, yılın o dönemi için kaydedilen en düşük seviyeye indi. ABD Enerji Bilgi İdaresi (EIA) ise motorini de içeren distilat yakıt stoklarının 2027’nin büyük bölümünde son beş yıllık dönemin en düşük seviyesinin altında kalmasını bekliyor.1318

Rafinerilerde boş kapasite ve depolardaki yakıt azaldığında, aksayan sevkiyatları telafi etmek zorlaşıyor. Rafineriler ayrıca farklı ürünler arasında üretim tercihi yapmak zorunda kalıyor. Reuters’ın aktardığına göre baskı altındaki rafineriler, gemilerde ve enerji santrallerinde kullanılan fuel oil yerine motorin ve diğer ürünlerin üretimine öncelik veriyor; bu da başka yakıt piyasalarında ek baskı yaratıyor.20

Rafineri marjları fiyatlar hakkında ne söylüyor?

Crack spread, ham petrolün fiyatı ile ondan elde edilen işlenmiş ürünlerin fiyatı arasındaki farktır. Motorin ham petrolden daha hızlı pahalanıyorsa bu fark açılır. Bu durum, baskının yalnızca ham petrol fiyatından değil, işleme kapasitesi ya da hazır yakıt arzındaki darlıktan da kaynaklandığına işaret eder.17 Mevcut kesintilere ilişkin haberlerde, işlenmiş yakıt fiyatlarındaki sert artışlara rekor düzeyde rafineri marjlarının eşlik ettiği belirtiliyor.15

Bu, ham petrolün fiyatının etkilenmediği anlamına gelmiyor: Orta Doğu’daki arz ve nakliye aksaklıkları ham petrolü de pahalılaştırdı. Ancak motorin fiyatı daha sert baskı altında kalabiliyor; çünkü yakıt arzı için ham petrol üretiminin yanı sıra çalışan rafineriler, yeterli stok ve güvenilir taşımacılık da gerekiyor.26

Yakıt sıkışıklığı taşımacılığı ve enflasyonu nasıl etkileyebilir?

Motorin, taşımacılık ve tarım için önemli bir maliyet kalemi; yakıt giderleri üretim maliyetlerini de etkiliyor. Deniz yakıtı arzındaki daralma ise gemi taşımacılığının maliyetlerini artırabilir.20 İşletmeler artan giderlerin bir bölümünü müşterilerine yansıtabilir. Ancak kaynaklar, bu yansıtmanın ne ölçüde olacağını ya da enflasyon üzerindeki etkinin büyüklüğünü ortaya koymuyor.

Dolayısıyla görünüm, belirli bir fiyat hareketinin kesinleştiği değil, sıkışıklığın sürme riski taşıdığı yönünde. IEA, Körfez’den normal petrol akışına dönüşün 2027’ye sarktığını belirtirken, diğer haberler motorin sıkıntısının gelecek yıla uzayabileceğine işaret ediyor.12 Rahatlama için yalnızca ham petrol ihracatının artması yetmez: Aksayan rafineri üretimi ve yakıt ihracatının toparlanması, taşımacılığın iyileşmesi ve stokların yeniden dolması gerekiyor.