İran’ın Hürmüz planı neden çıkmaza girdi?

İran’ın yedi günlük planı, Hürmüz Boğazı’nı hemen ve koşulsuz açmayı değil, bunu bir dizi adımın parçası hâline getirmeyi öngörüyordu: Önce bölgedeki çatışmaların, Lübnan dâhil, durması; ardından boğazın yeniden açılması ve nükleer müzakerelerin başlaması. Tahran, karşılığında ABD’nin İran limanlarına yönelik deniz ablukasını kaldırmasını ve İran petrolünün satışına yönelik yaptırımları askıya almasını istedi. 12

Teklifte ne vardı?

İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, planın ABD kabul ettikten sonra başlayacağını ve Hürmüz’de normal deniz trafiğinin yedi gün içinde yeniden sağlanabileceğini belirtti. Nükleer görüşmeler de boğazın açılmasının ardından yeniden başlayacaktı; yani teklif, nükleer anlaşmazlığı çözmüyor, müzakere masasını yeniden kurmayı hedefliyordu. 12

Planın ABD’ye Katar üzerinden iletildiği bildirildi. Mevcut haberlerde Pakistan’ın bu yedi günlük teklifin arabuluculuğunda yer aldığına dair teyit bulunmuyor. 4610

Trump neden reddetti?

Trump, 26 Eylül’de teklifin “kabul edilebilir olmayacağını” söyledi ancak reddinin ayrıntılı gerekçesini açıklamadı. İran’ın boğazı açmaya gelir kaybı nedeniyle acilen ihtiyaç duyduğunu savundu; İran’ın anlaşma istemesinin nedenini de ağır kayıplar vermesi olarak gösterdi. 46822

Buna rağmen Trump, İran’la görüşmelerin izleyen hafta yeniden başlayabileceğini söyledi. Haberlere göre Katar arabuluculuğunda dolaylı temasların yeniden başlaması da gündemdeydi. Dolayısıyla ret, diplomasi kanalının tamamen kapandığı anlamına gelmiyordu. 919

Nükleer anlaşmazlık masadaki en büyük engel

Teklifin temel açmazı, boğazın açılması ile nükleer program konusunda uzlaşmanın aynı şey olmaması. Reuters’a konuşan üst düzey bir İranlı yetkili, ABD planı kabul etse bile Tahran’ın nükleer programında esneklik göstermeyeceğini söyledi. Bu tutum, görüşmeler yeniden başlasa dahi daha kapsamlı bir anlaşmayı zorlaştırıyor. 3

İran da Trump’ın kamuoyu önündeki reddine rağmen kendi şartlarını korudu ve ABD’den resmî yanıt beklediğini bildirdi. Arakçi, boğazın açılmasının bu koşulların yerine getirilmesine bağlı olduğunu yineledi. 13

Yedi aya yaklaşan çatışmada sırada ne var?

Hürmüz’deki tıkanıklık, yaklaşık yedi aydır süren çatışmanın çıkmaza girdiği bir dönemde yaşanıyor. Boğazdaki aksama küresel enerji akışını etkilerken, İran limanlarına yönelik abluka ve petrol yaptırımları da Tahran’ın taleplerinin merkezinde. ABD’de yükselen enerji fiyatlarının kasım ara seçimleri öncesinde siyasi baskı yarattığı da haberlerde aktarılıyor. 691112

Öte yandan bölgesel saldırıların sürmesi ve ABD’nin yeni saldırılara dönebileceğine ilişkin haberler, ateşkesin önündeki güven sorununu büyütüyor. Şimdilik en olası yakın vade, kesinleşmiş bir anlaşmadan çok yeni pazarlıklar: Tarafların boğazın yeniden açılması ve kalıcı ateşkes için gerekli koşullarda uzlaştığına dair bir işaret yok. 91415