Dionysos’a İlahi: Doğum Öyküsü ve Antik Yunanca Çözümleme

İlahinin Türkçe çevirisi

Kimileri senin Drakanon’da, kimileri rüzgârlı İkaros’ta, kimileri de Naksos’ta doğduğunu söyler; ey seçkin soy, ey ‘dikilmiş olan’ diye çağrılan! Başkalarına göreyse Semele sana gebe kalmış, seni derin girdaplı Alpheios Irmağı’nın kıyısında, yıldırımlardan hoşlanan Zeus için doğurmuştur. 4 Buradaki ‘dikilmiş olan’ karşılığı, εἰραφιῶτα sıfatının tartışmalı yorumunu yansıtır; sözcüğün ‘dikmek’ fiiliyle bağlantısı kesin değildir. 19

Bir başkaları da, ey hükümdar, Tebai’de dünyaya geldiğini söyler; ama yanılırlar. Seni, insanların ve tanrıların babası olan kendi baban dünyaya getirdi; bunu insanlardan uzakta, ak kollu Hera’dan gizleyerek yaptı. 4

Nysē denen bir yer vardır: Ormanla çiçeklenen yüksek bir dağdır bu; Phoinikē’den uzakta, Mısır’ın akarsularına yakındır. Onun için tapınaklarda çok sayıda heykel dikecekler. Ve ‘o üçüne’ gelince: İnsanlar senin için üç yılda bir düzenlenen törenlerde daima eksiksiz yüz sığırlık kurbanlar sunacak. Metin, ‘o üçü’ sözünün neyi belirttiğini burada açıkça söylemez. 4

Kronos’un oğlu kara kaşlarıyla başını salladı. Hükümdarın ölümsüz saçları ölümsüz başından dalgalanıp döküldü; koca Olympos’u sarstı. Böyle söyledikten sonra, aklı ve tasarısı güçlü Zeus başıyla bir kez daha onay verdi. 4

Bize karşı lütufkâr ol, ey ‘dikilmiş olan’, ey kadınlara çılgınca düşkün olan! Biz ozanlar seni şarkımıza başlarken de onu bitirirken de anarız; seni unutan birinin kutsal ezgiyi hatırlaması mümkün değildir. Sen de, Dionysos, ey ‘dikilmiş olan’, annen Semele’yle birlikte sevin; ona Thyōnē de derler. 4

Çeviride belirleyici dilbilgisi ayrıntıları

• οἳ … οἳ … οἳ biçimleri burada ‘kimileri … kimileri’ diye ilerleyen bir sıralama kurar. φάσʼ, φασί fiilinin düşmeli biçimidir; σʼ / σε ise hitap edilen Dionysos’u gösteren belirtme durumundaki zamirlerdir. κυσαμένην, Semele’ye bağlanan dişil tekil aorist ortaç; τεκέειν ise τίκτω fiilinin epik aorist mastarıdır. 4
• δῖον γένος hitap olarak kullanılan nötr tekil söz öbeğidir. εἰραφιῶτα eril tekil seslenme biçimindedir. τερπικεραύνῳ, Zeus’la birlikte yönelme durumunda yer alır; ἄναξ da ‘hükümdar’ hitabıdır. 49
• ἔτικτε, τίκτω fiilinin üçüncü tekil şahısta imperfect biçimidir; aorist ἔτεκε ile aynı biçim değildir. Bu cümlede ‘dünyaya getiren’ özne πατήρ, yani babadır. κρύπτων ona bağlanan şimdiki zaman ortacıdır; λευκώλενον Ἥρην ise ‘ak kollu Hera’yı’ anlamıyla gizleme eyleminin nesnesidir. 4
• ἀνθέον, ‘dağ’ anlamındaki ὄρος ile uyumlu bir ortaçtır. καί οἱ ἀναστήσουσιν sözlerinde οἱ ‘onun için’ anlamında yönelme durumundadır; ἀναστήσουσιν ‘dikecekler’ anlamlı gelecek zaman fiilidir. τριετηρίσιν yönelme çoğuludur; τεληέσσας, ἑκατόμβας (‘yüz sığırlık kurbanlar’) sözcüğünü niteleyen belirtme çoğuludur. 4
• Zeus’un hareketlerini anlatan νεῦσε, ἐλέλιξεν ve ἐπένευσε üçüncü tekil şahısta aorist fiillerdir. χαῖται (‘saçlar’), ἐπερρώσαντο fiilinin öznesidir. Metin önce bir baş sallayışını, ardından sözlerden sonra gelen ikinci bir onayı anlatır. 4
• ἀρχόμενοι (‘başlarken’) ve λήγοντες (‘bitirirken’) ozanlarla ilgili ortaçlardır. ἐπιληθομένῳ ‘unutan kişi’ anlamında kullanılır; μεμνῆσθαι ‘hatırlamak’ anlamlı mastardır. ἥν, Semele’ye gönderme yapar; Θυώνην ise ona verilen ikinci addır. 4

Sözcüklerin kökleri ve anlam sınırları

θεῶν, θεός (‘tanrı’) sözcüğünün tamlayan çoğuludur: ‘tanrıların’. εἰραφιῶτα ise Εἰραφιώτης sıfatının seslenme biçimidir. ‘Dikilmiş olan’ yorumu, ῥάπτω (‘dikmek’) fiiliyle önerilen bağlantıya dayanır; ilahinin bu satırları, kimin neyi nereye diktiğini ayrıca söylemez. 149

τεκέειν ve ἔτικτε biçimleri τίκτω (‘doğurmak, dünyaya getirmek’) fiiline; γενέσθαι γίγνομαι (‘meydana gelmek’), ἀναστήσουσιν ἀνίστημι (‘dikmek’) ve μεμνῆσθαι μιμνήσκω (‘hatırlamak’) fiillerine dayanır. Biçimleri ve özneleri birbirinden ayırmak, ilahinin farklı doğum iddialarını tek bir anlatıymış gibi okumayı önler. 4