Hürmüz Krizi Petrol Piyasasının Güvenlik Yastıklarını Eritiyor

Hürmüz Boğazı krizinin asıl sonucu yalnızca daha az varilin taşınması değil. Küresel enerji sistemi, normal deniz taşımacılığı kapasitesi yeniden kurulmadan; acil durum stokları, ticari stoklardan çekiş, talebin kısılması ve alternatif rotalara yönlendirilen ihracatlarla ayakta tutuluyor.

Çatışma öncesinde boğazdan günde yaklaşık 20 milyon varil petrol ve petrol ürünü geçiyordu. Gerçekleşen akışlara ilişkin sonraki tahminler farklılık gösterse de tamamı ağır bir kesintiye işaret ediyor: Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), mart-mayıs döneminde günlük ortalama akışın 2,7 milyon varil olduğunu bildirdi. Daha sonraki gemi verilerinde ise 18 Eylül’de boğazdan sadece dört emtia gemisinin geçtiği görüldü.

Piyasanın güvenlik ağı inceliyor

Petrol arz şokları, ilk aşamada tüketimde aynı büyüklükte bir düşüş yaşanmadan da karşılanabilir. Hükümetler stratejik stokları piyasaya sürebilir, şirketler ticari stoklarını azaltabilir, rafineriler işleme hızını düşürebilir ve üreticiler ihracatın bir kısmını farklı güzergâhlara kaydırabilir. Ancak bu önlemler zaman kazandırır; güvenilir bir deniz koridorunun yerini almaz.

IEA üyesi ülkeler, kesintiye yanıt olarak mart ayında ajans tarihindeki en büyük acil petrol stoku salımı üzerinde anlaştı. 15 Ajansa göre Orta Doğu üreticilerindeki kümülatif arz kaybı ağustos itibarıyla 1,3 milyar varili aşmıştı. Bunun anlamı açık: Stoklardan yapılan her çekiş, bir sonraki kesintiyi karşılayabilecek envanteri azaltıyor.

Veriler, kalan arz açığına ilişkin hesapların neden birbirinden ayrıldığını da gösteriyor. Basra Körfezi’nden ayrılan tankerler, Hürmüz’den geçen hacim ve toplam erişilebilir ham petrol aynı ölçümler değildir. Gemi sahiplerinin rota değiştirmesi, gemiden gemiye transfer kullanması veya konum bildiriminden kaçınması da tahminleri değiştirir. Bu nedenle tek bir sayıyı kesin kabul etmek yerine, daha sağlam sonuç şudur: Normal ticaret akışları hâlâ geri dönmüş değil. 4 12

Suudi Arabistan’ın alternatif hattı kritik bir emniyet supabıydı

Suudi Arabistan’ın Doğu-Batı boru hattı, doğudaki petrol sahalarını Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu ihracat merkeziyle bağlıyor ve ham petrolün Hürmüz’ü kullanmadan sevk edilmesini sağlıyor. Reuters’a göre çatışmanın ilk beş ayında bu hat üzerinden batı kıyısına yönlendirilen ihracat günlük yaklaşık 4 milyon-5 milyon varile çıktı. 3

Bu durum hattı, küresel sistemin en önemli basınç tahliye kanallarından biri hâline getirdi. Drone saldırılarının ardından hattın devre dışı kalması, piyasanın kolay alternatiflerinin zaten sınırlı olduğu bir dönemde kapasite kaybı anlamına geldi. Reuters, saldırının boru hattını çalışamaz duruma getirdiğini ve Brent petrolün yenilenen arz endişeleriyle 14 Eylül’de varil başına 105,68 dolardan kapandığını bildirdi. 17

Yanbu’daki depolanmış ham petrol ihracatı kısa süre destekleyebilir; fakat işleyen bir boru hattının yerine geçemez. Reuters’ın aktardığı tahminlere göre, kesinti sürerse buradaki mevcut petrol ihracatı yalnızca beş ila yedi gün idare edebilir. Onarım takvimi ise belirsiz: ABD’li yetkililer kesintiyi kısa süreli olarak nitelerken, bağımsız değerlendirmeler haftalar sürebileceğine işaret etti.

ABD’nin daha yüksek ihracatı neden açığı tek başına kapatamaz?

ABD dünya piyasasına ilave arz sunabilir; ancak Körfez’in ham petrol türleri, ihracat terminalleri, tanker ağı ve rafineri ürünleri bileşimini bir anda yeniden oluşturamaz.

Ham petrolün taşınması, yüklenmesi, uygun rafineri konfigürasyonlarıyla eşleştirilmesi ve dizel, jet yakıtı ile benzin gibi kullanılabilir ürünlere dönüştürülmesi gerekir. Başka bir bölgede ek ham petrol bulunsa bile, rafine ürün kıtlığı sürebilir. Columbia Üniversitesi Küresel Enerji Politikası Merkezi’ne göre ABD rafinerileri yüksek marjlardan yararlanmak için rekor hacimde ürün ihraç etti; bu durum ülke içi ürün stoklarını azalttı. Rafineriler de pratik işletme sınırlarına yakın çalışıyor. ABD’de orta damıtık ürün stokları beş yıllık ortalamanın yaklaşık %13 altında bulunuyor.

Dolayısıyla ABD’de daha fazla üretim veya ihracat, marjinal fayda sağlar ama taşımacılık kaynaklı kesintiyi otomatik olarak çözmez. Darboğaz yalnızca ham petrol üretiminde değil; lojistikte ve aşağı akım işleme kapasitesinde de bulunuyor.

Çin’in düşük ithalatı zaman kazandırdı; ama bu destek kalıcı olmayabilir

Çin, net ham petrol ithalatını azaltarak, yurt içi stoklardan daha fazla yararlanarak ve rafineri faaliyetini düşürerek ilk dönemde önemli bir tampon sağladı. Küresel Enerji Politikası Merkezi, Çin’in net ham petrol ithalatının 2026’nın ikinci çeyreğinde yıllık bazda %30, yani günlük 3,5 milyon varil düştüğünü hesapladı.

Bu, Körfez dışındaki mevcut variller için rekabeti azalttı ve küresel fiyatlar üzerindeki ilk baskıyı hafifletti. Ancak bu yeni bir arz kaynağı değil, süresi sınırlı bir talep ayarlamasıydı.

Reuters’a göre Çin’de rafineri işleme miktarı ağustosta art arda ikinci ay yükseldi. Pekin’in temmuz ortasında yakıt ihracat kısıtlarını gevşetmesinin ardından yakıt ihracatı bu artışı destekledi. Çin’in hâlâ stokları ve politika esnekliği var; ancak daha yüksek rafineri faaliyeti, önceki ithalat kısıntısının kesintileri süresiz biçimde dengeleyeceği varsayımını zayıflatıyor.

LNG de aynı deniz güvenliği sorunuyla karşı karşıya

Petrol krizi daha geniş bir enerji güvenliği meselesini ortaya koyuyor: Sigortacılar, mürettebatlar ve gemi sahipleri bir rotayı güvenli bulmadığında; kuyular, boru hatları ve sıvılaştırma tesisleri fiziksel olarak sağlam olsa bile üretim kapasitesi piyasaya ulaşamayabilir.

Brookings’in değerlendirmesine göre Hürmüz’den geçecek gemiler için sigorta ya bulunamıyor ya da maliyeti aşırı yüksek seviyelere çıkıyor; denizciler de bu yolculuğu yapmak istemiyor. 2 LNG alıcılarının hareket alanı petrole kıyasla daha dar, çünkü sıvılaştırılmış doğal gaz özel gemilere, kabul terminallerine ve sözleşmelere bağlı tedarik zincirlerine dayanıyor. Bu nedenle pratik yanıt çeşitlendirme: Daha esnek tedarik sözleşmeleri, mümkün olan yerlerde alternatif boru hattı bağlantıları, gazlaştırma kapasitesi, depolama ve tek bir deniz boğazına daha düşük bağımlılık.

Petrol fiyat görünümünü ne belirleyecek?

Fiyat senaryolarındaki geniş aralık, kriz hakkında iki ayrı varsayımı yansıtıyor.

Yakın vadede daha yüksek fiyat senaryosu; saldırıların sürmesine, tanker trafiğinin kısıtlı kalmasına, alternatif ihracat kapasitesinin uzun süre devre dışı olmasına ve stok çekişlerinin devam etmesine dayanıyor. Brent, 18 Eylül’de varil başına 104,87 dolar seviyesindeydi. Aynı hafta içinde, hasar gören Suudi boru hattı ve Yanbu’daki aksayan yüklemeler nedeniyle oluşan kaygılarla yaklaşık dört ayın en yüksek düzeylerine yaklaşmıştı.

Uzun vadede çok daha düşük fiyat olasılığı ise bambaşka koşullar gerektiriyor: Güvenli deniz taşımacılığının inandırıcı biçimde yeniden başlaması, ihracat altyapısının onarılıp devreye alınması, sigorta ve tanker bulunabilirliğinin normale dönmesi ve stokların yeniden inşası için yeterli zaman. Körfez dışındaki üretimde yeniden arz fazlası oluşması veya talebin zayıflaması da buna eşlik edebilir.

Bu iki sonuç birbiriyle çelişmiyor. İlk senaryo çözülememiş fiziksel darboğazı fiyatlıyor; ikincisi ise o darboğazın ortadan kalkmasını. Geçiş güvenliği ve alternatif ihracat rotaları güvenilir biçimde düzelene kadar piyasa, manşet fiyatın tek başına gösterdiğinden daha fazla yukarı yönlü şok riskine açık kalacak.