Doğu Hindistan Şirketi’nin yükselişi ve çöküşü

Londra’daki bir hissedar için Doğu Hindistan Şirketi temettü demekti. Bengal’deki bir köylü için ise vergi tahsildarı. Hintli bir asker için maaş veren kurum, bir hükümdar için tehdit, tüccar içinse hem müşteri hem rakipti. Şirket, baharat ticareti amacıyla yola çıktı; fakat sonunda ordulara, mahkemelere ve vergi idaresine sahip bir toprak gücüne dönüştü. Hikâyesinin merkezindeki soru bugün de rahatsız edici: Kâr arayışı, yönetme gücünü de ele geçirirse ne olur?

31 Aralık 1600’de Kraliçe I. Elizabeth, Londralı tüccarlara Ümit Burnu’nun doğusundaki geniş coğrafyayla ticarette İngiliz tekeli tanıyan bir imtiyaz fermanı verdi. 3 İlk hedef egemenlik değil, baharattı. Sermayedarlar tehlikeli deniz seferlerinin maliyetini ve riskini birlikte üstleniyor, kârı da paylaşıyordu. Ancak Hint Okyanusu dünyası boş değildi: Portekizliler ve Hollandalılar deniz yollarında güçlüydü; Hindistan’da köklü devletler, gelişmiş finans ağları ve dünya çapında rağbet gören dokuma üretimi vardı. 12

Şirket gemileri 1608’de Surat limanına ulaştığında, ticaret yapabilmeleri Hint makamlarının iznine bağlıydı. İngiltere Kralı I. James’in temsilcisi Thomas Roe, daha sonra Babür İmparatoru Cihangir’in sarayında İngilizlerin Surat’ta ticaret merkezi kurma hakkını müzakere etti. 3 Madras, Bombay ve Kalküta zamanla Şirketin başlıca kıyı üsleri hâline geldi. Fakat bu erken dönem ticaret merkezleri, kaçınılmaz bir fethin işareti değil; yerel iktidarların izniyle ayakta duran kırılgan dayanak noktalarıydı. 12

Bu fark hayatiydi. Şirket 1680’lerde Babür İmparatorluğu’yla çatıştığında yenildi ve af dilemek zorunda kaldı. 12 Kalıcı üstünlüğü yavaş yavaş oluştu: ortak sermaye yapısı, deniz aşırı bağlantılar ve İngiltere’deki siyasi koruma. Sürekli ortaklık sermayesi 1657’de kuruldu; daha sonra ortaya çıkan rakip İngiliz şirketiyle 1709’da birleşildi. 12 Bu, devletten bağımsız işleyen “serbest piyasa” hikâyesi değildi. Kraliyet ayrıcalığı, şirketin varlığının temel koşullarından biriydi.

1707’de Babür hükümdarı Evrengzib’in ölümünün ardından merkezî otorite zayıfladı ve bölgesel güçler arasındaki mücadele yoğunlaştı. İngiliz ve Fransız şirketleri bu mücadelelere asker sağlayarak, rakip yöneticileri destekleyerek müdahil oldu. 8 Şirketin ilerleyişinde Hintli bankerler, tüccarlar ve yerel siyasi ortaklar önemli rol oynadı. Bir başka temel unsur da sipahilerdi: büyük ölçüde Avrupalı subayların komuta ettiği Hintli askerler. Şirket orduları Hintli askerler sayesinde büyüdü ve giderek Hint topraklarından toplanan gelirlerle finanse edildi. 4 Yani fetheden yapı, önemli ölçüde fethettiği toplumun insan gücüne ve kaynaklarına dayanıyordu.

1756’da Bengal Nawabı Siracüddevle, tahkimat ve Şirket ayrıcalıkları konusundaki anlaşmazlıkların ardından Kalküta’yı ele geçirdi. Robert Clive askerî güç ve saray içi bir komployla karşılık verdi. 12 23 Haziran 1757’deki Plassey Muharebesi’nde, Mir Cafer’in de aralarında bulunduğu bazı komutanlar nawaba destek vermedi; güçlü mali çevreler de iktidar değişimini destekledi. Siracüddevle yenildi ve Mir Cafer nawab yapıldı. 12 Britanya’da büyük zafer olarak anlatılan Plassey, aynı zamanda bedeli Bengal halkına yansıtılan vaatlerle mümkün kılınmış bir saray darbesiydi.

Plassey Bengal’in hazinesine kapı açtı; Buksar ise Şirketin konumunu sağlamlaştırdı. Şirket orduları 1764’te Bengal’in devrik yöneticisi, Avadh ve Babür imparatorunun yer aldığı bir koalisyonu yenilgiye uğrattı. 8 1765’te Şah Alem II, Şirkete Bengal, Bihar ve Orissa’da gelir toplama hakkı veren diwani yetkisini tanıdı. 8 Artık bir ticaret şirketi, vergilerle ihraç mallarını satın alabiliyor ve askerî gücünü sürdürebiliyordu. 14 Gelir fetihleri finanse ediyor; fetihler de daha fazla gelir vadediyordu.

Ardından Bengal’de kıtlık yaşandı. 1769-1770 yıllarındaki yağış yetersizliği ve ürün kayıpları felaketi başlattı; ağır vergi talepleri ve yetersiz yardım ise yıkımı derinleştirdi. Milyonlarca kişi öldü; sıkça tekrarlanan 10 milyonluk tahmin tartışmalıdır. 12 Bu felaket yalnızca hava koşullarının sonucu değildi. Gelir çekip üreticilerin yaşamından yeterince sorumluluk almayan bir yönetim düzeninin açığını gözler önüne serdi.

Şirketin gücü savaş alanıyla sınırlı değildi. Temsilcileri, dokuma üreticilerini kısıtlayıcı sözleşmeler yoluyla baskı altına aldı; tuz gibi temel ihtiyaç maddelerindeki tekelleri gelir aracına dönüştürdü. 12 Şirket ayrıca Hint Okyanusu’nda köleleştirilmiş insanların taşınmasına da katıldı. 12 Daha sonraki dönemde Britanya’daki sanayi rekabeti ve imparatorluk ticaret düzenlemeleri Hint dokuma üretimini ağır biçimde etkiledi; ancak bu gerilemenin boyutu ve zamanlaması bölgeden bölgeye değişiyordu. 12 Ticari kayıtlar malları sayabiliyordu, fakat insanî maliyeti bütünüyle ölçemiyordu.

Britanya’da Şirket görevlileri büyük servetlerle döndü ve etkili siyasi çevreler edindi; bu kişilere küçümseyici biçimde “nabob” deniyordu. Buna rağmen bireysel servet, şirketin mali sağlamlığı anlamına gelmiyordu. Savaşlar, borçlar ve mali sarsıntılar Şirketi 1772’de hükümetten yardım istemeye zorladı. 12 Ortada çarpıcı bir çelişki vardı: Denizaşırı topraklarda muazzam güç, ülke içinde ise devlet desteğine bağımlılık. Hissedarlar getiri bekliyor, Parlamento çöküşten endişe ediyordu. Hindistan halklarının ise bu iki kurumda da benzer bir söz hakkı yoktu.

1773 Düzenleme Yasası Parlamento denetimini artırdı; 1784 tarihli Pitt’in Hindistan Yasası ise siyasi işlerin üzerinde bir Denetim Kurulu oluşturdu. 12 Bengal’in ilk genel valisi Warren Hastings, Hindistan’daki uygulamaları nedeniyle azledilme yargılamasıyla karşı karşıya kaldı; 1795’te beraat etti. 8 Dava, fetih ve kötü muamele arasındaki ilişkiyi Britanya’da tartışmaya açtı. Yine de denetim tartışmaları yayılmayı durdurmadı.

Şirketin krizi Atlantik’in öte yakasına da uzandı. 1773 tarihli Çay Yasası, Şirketin çayını Britanya’nın Kuzey Amerika kolonilerinde satmasını kolaylaştırmayı amaçladı; bu durum tekel ve vergilendirme karşıtı direnişi körükledi. Boston’da protestocular Şirket çayını limana döktü. 12 Bir imparatorluk şirketini kurtarma girişimi, Britanya’nın başka bir imparatorluğunu kaybetmesine giden çatışmayı hızlandırdı.

Hindistan’da genişleme ne kolaydı ne de kaçınılmaz. Mysore hükümdarları Haydar Ali ve Tipu Sultan Şirket ordularına karşı savaştı; Tipu Sultan 1799’da Seringapatam’ı savunurken öldü. 4 Maratha güçleri art arda gelen savaşlarla yenilgiye uğratıldı; süreç 1818’de tamamlandı. Pencap ise Sihlerle yapılan savaşların ardından 1849’da ilhak edildi. 4 Şirket orduları Burma’ya da ilerledi, fakat 1842’de Kâbil’den geri çekilme, imparatorluk hırsının yıkıcı sınırlarını gösterdi. 4

Fetih, tek araç değildi. Tâbi ittifaklar, Hintli yöneticileri Britanya denetimindeki birlikleri beslemeye ve dış politikadaki bağımsızlıklarını terk etmeye zorluyordu. 8 Toprak düzeninde Bengal’in 1793 Daimî Yerleşimi, devletin zamindarlardan talep ettiği geliri sabitledi; toprak sahiplerinin gücünü artırırken çiftçilerin güvencesini sağlamadı. Diğer bölgelerde vergi düzenlemeleri doğrudan çiftçilerle ya da köy topluluklarıyla kuruldu. 12 Farklı sistemlerin ortak noktası, sürekli gelir toplama baskısıydı.

Çay ticareti Şirketi Çin’e de bağladı. Çin’den çay alımını finanse etmek için, Hindistan’da üretilen afyonu özel tacirlere açık artırmayla sattı; bu tacirler afyonu Çin’in yasaklarına rağmen ülkeye soktu. 12 Bağımlılık ve gümüş çıkışı gerilimi büyüttü. 1839’da komiser Lin Zexu Kanton’daki ticarete müdahale etti; Britanya savaşa girdi. 1842 Nanking Antlaşması limanları açtı ve Hong Kong’u Britanya’ya bıraktı. 12 Bu Britanya devletinin yürüttüğü bir savaştı; fakat savaşın ardındaki ticari düzenin merkezinde Şirketin ürettiği afyon bulunuyordu. 12

Bu sırada şirketin ticari kimliği zaten çözülüyordu. Parlamento 1813’te Hindistan ticaretindeki tekelinin büyük bölümünü, 1833’te ise kalan ticari rolünü sona erdirdi. Şirket artık ilk anlamıyla bir tüccar kuruluş değil, Britanya topraklarını yöneten bir idari araçtı. 12

Yönetim, sınırlarla birlikte toplumu da dönüştürdü. Mahkemeler, arazi ölçümleri, İngilizce eğitim, demiryolları ve telgraf idari erişimi genişletti. 8 1829’da sati uygulamasının yasaklanması, Rammohan Roy gibi Hintli reformcuların da destek verdiği değişimlerden biriydi. 8 Ancak reformlar; ırksal hiyerarşi, misyoner baskısı ve Hintlilerin kendilerini yönetmeye uygun olmadığı yönündeki sömürgeci inançla yan yana yürüdü. 2

Genel Vali Dalhousie döneminde uygulanan İlhak Doktrini, Şirketin evlat edinilmiş varisleri tanımadığı durumlarda bazı devletleri topraklarına katmasına imkân verdi. Jhansi bunlardan biriydi. 11 Avadh ise 1856’da farklı bir gerekçeyle, kötü yönetildiği iddiasıyla ilhak edildi. 11 Hükümdarlar tahtlarını, toprak sahipleri etkilerini kaybetti; askerler de memleketlerinin Şirket tarafından yutulduğunu gördü. 2

Bengal Ordusu içindeyse ücret, terfi ve hizmet koşullarına dair huzursuzluk; dinî yaşama müdahale edileceği korkusuyla birleşti. Yeni tüfek fişeklerinin inek ve domuz yağıyla yağlandığına dair inanç, Hindu ve Müslüman askerler için kabul edilemez bir simgeye dönüştü. 2 Fişek kıvılcımdı; yılların güvensizliği ise barut.

10 Mayıs 1857’de Meerut’taki sipahiler ayaklandı ve Delhi’ye yürüdü. Burada Babür hükümdarı II. Bahadır Şah Zafar, ayaklanmanın sembolik hükümdarı hâline geldi. Direniş Kuzey ve Orta Hindistan’ın geniş kesimlerine yayıldı. 1 Rani Lakşmibai, Nana Sahib ve Begüm Hazret Mahal öne çıkan liderlerdi; ancak amaçları aynı değildi. Çok sayıda Hintli de Britanya tarafını destekledi. 11 Bu olay basitçe bir askerî isyan değildi; fakat tek ve birleşik bir ulusal savaş olarak da tanımlanamazdı.

Çatışma kısa sürede bir terör savaşına dönüştü. İsyancılar kadınlar ve çocuklar dâhil Britanyalı sivilleri öldürdü; Britanya kuvvetleri ise infazlar, köylerin yakılıp yıkılması ve sert misillemelerle karşılık verdi. 1 Takviye birliklerin ve Hintli müttefiklerin yardımıyla Delhi geri alındı; direnişin ana merkezleri 1858’e kadar bastırıldı. 1

Şirket savaş alanında ayakta kalsa da yönetme yetkisini kaybetti. Parlamento 1858’de Hindistan yönetimini Şirketten alıp doğrudan Britanya Kraliyeti’ne devretti. 12 Şirket, 1874’te feshedilene kadar mali bir kabuk olarak varlığını sürdürdü. 12 Bu çöküş, Hindistan’ın özgürleşmesi değildi. Britanya, kurumsal aracıyı ortadan kaldırdı; onun kurduğu imparatorluğu ise doğrudan devraldı.

Doğu Hindistan Şirketinin mirası yalnızca açgözlülüğe dair basit bir uyarı değildir. Bu miras, şirketi yetkilendiren kurumlar, onu ayakta tutan ittifaklar ve bedelini ödeyen insanlar hakkındadır. Bir ferman ticaret vaat etmişti. Ardından bir imparatorluk geldi. Şirket ortadan kalktı; sonuçları ise ortadan kalkmadı.