İran’da ekonomik baskının somut işaretleri: Alım gücü eriyor, petrol geliri daralıyor

İran ekonomisindeki gerilimin en görünür sonucu, halkın günlük yaşamında ortaya çıkıyor: gıda, kira, yakıt ve ilaç daha pahalı; iş bulmak zorlaşıyor; hanelerin alım gücü hızla zayıflıyor. Bunun arkasında ise savaşın ekonomik maliyetiyle birlikte petrol satışlarını, döviz girişini ve dış ticareti hedef alan ABD baskısı bulunuyor.

Krizin hanelerdeki göstergeleri

İran’da enflasyon, sıradan ailelerin bütçesini doğrudan aşındırıyor. NPR’nin haberine göre yakıt, gıda ve kira maliyetleri keskin biçimde arttı; geçimini sağlamakta zorlanan birçok kişi borçlanmak zorunda kalıyor ve evlilik ya da taşınma gibi önemli yaşam kararlarını erteliyor. Resmî işsizlik oranı yüzde 9 olsa da bağımsız analistler gerçek oranın daha yüksek olabileceğine işaret ediyor. 3

AP’nin aktardığı tablo da aynı yönde: Tahran’daki marketlerde ürün bulunabilse bile, çok sayıda aile temel ihtiyaçları dahi almakta zorlanıyor. İşsizlik artarken çalışanlar daha uzun saatler çalışıyor; buna rağmen paralarının satın alma gücü bir yıl öncesinin yaklaşık yarısına düşmüş durumda. Bu da gıda ve ilaç dâhil temel harcamaları, yoğun biçimde sübvanse edilen benzin dışındaki kalemlerde daha ulaşılmaz kılıyor. 8

Bu veriler ciddi bir ekonomik sıkışmaya işaret ediyor. Ancak mevcut kaynaklar, riyalin güncel değer kaybı, belirli ilaçlardaki kıtlık, vergi gelirlerindeki düşüş ya da işçi eylemlerinin boyutu konusunda tüm ayrıntıları bağımsız biçimde doğrulayacak kapsamlı sayısal veri sunmuyor. Buna rağmen, alım gücü kaybı, işsizlik baskısı, enflasyon ve ticaret kısıtları açık biçimde belgelenmiş durumda. 378

Petrol geliri ve döviz kanalı neden kritik?

İran için petrol ihracatı, hem kamu gelirinin hem de ithalatı finanse edecek dövizin temel kaynaklarından biri. Reuters’a göre ABD deniz ablukası ile ağırlaşan yaptırımlar petrol ihracatını sınırlıyor, İran’ın dövize erişimini zorlaştırıyor ve devlet gelirlerini azaltıyor. Döviz kıtlığı ithalatı pahalılaştırırken, enflasyonun ve temel ürünlere erişim baskısının artmasına yol açıyor. 7

Reuters’ın bir analizinde, savaş öncesine kıyasla petrol ihracatının yaklaşık yüzde 85 azalarak ağustosta günlük 250 bin varile gerilediği bildirildi. 15 İran Cumhurbaşkanı da yaptırımlar ve abluka nedeniyle dış ticaretin yüzde 35 küçüldüğünü söyledi. 12

Bu iki gelişme birlikte değerlendirildiğinde, ekonomik baskının yalnızca tüketicilerin bütçesini değil, devletin hizmetleri, ithalatı ve para birimini destekleme kapasitesini de sınırladığı görülüyor.

Washington’ın finansal baskı ağı genişliyor

ABD Hazine Bakanlığı, 24 Ağustos’ta İran’ın küresel mali bağlantılarını hedef alan Operation Economic Outcast adlı kampanyayı başlattı. Bakanlığın açıkladığı hedef, Tahran’ın ekonomik can damarlarını ve yaptırımları aşmasına yardımcı olan ağları kesmek. 1

Kampanya, yalnızca petrol satışlarını değil, uluslararası ödeme ve finansman kanallarını da hedef alıyor. ABD, Rus VTB Bank’ı yaptırım altındaki İran bankalarıyla muhabirlik ilişkileri kurarak yaptırımların aşılmasına yardım ettiği iddiasıyla yaptırım listesine ekledi. 2

17 Eylül’de hedef alınan BitBank adlı İran kripto para borsası da bu yaklaşımın bir parçası. Reuters’a göre ABD Hazine Bakanlığı, yaptırım altındaki finansör Babak Zencani’nin kontrolündeki platformu, İran Devrim Muhafızları Ordusu’yla bağlantılı yüz milyonlarca dolarlık para aktarımında rol almakla suçladı. Bu tür adımlar, geleneksel bankacılık sistemi dışındaki ödeme yollarını da daraltmayı amaçlıyor. 11

Tahran’ın yanıtı: Koordinasyon var, ancak temel engeller sürüyor

İran Ekonomi Bakanlığı, savaşın yarattığı ekonomik sorunlarla mücadele etmek üzere bir “Ekonomik Savaş Karargâhı” kurdu. İranlı yetkililer ayrıca ekonomik baskıya reformlarla karşılık verileceğini duyurdu. 4

Böyle bir koordinasyon mekanizması; öncelikli ithalat kalemlerini belirleme, sübvansiyonları yönlendirme ve tedarik sorunlarını yönetme açısından yararlı olabilir. Ne var ki petrol gelirlerindeki kaybı, dış ödeme sistemlerine erişimdeki daralmayı veya döviz üzerindeki baskıyı idari kararlarla kısa sürede tersine çevirmek güç. Bu, petrol ihracatı, kamu gelirleri ve döviz erişimine ilişkin belgelenmiş kısıtlamalardan çıkan bir değerlendirmedir. 7

İran yönetiminin kendisi de baskının boyutunu kabul eden işaretler veriyor. Yetkililer savaşın ve yaptırımların ekonomiyi zorladığını söylerken, üst düzey bir isim yeni saldırılar hâlinde “acı verici” bir karşılık verileceği uyarısında bulundu. 4

Ekonomik rahatlama için ne gerekir?

Mevcut kaynaklarda, yaptırımların hafifletilmesini sağlayacak somut ve yürürlükte bir anlaşmaya dair kanıt bulunmuyor. Petrol akışını, ticareti ve uluslararası ödemeleri sınırlayan abluka ile finansal yaptırımlar sürdükçe, İran üzerindeki ekonomik baskının devam etmesi beklenir.

Buna karşılık, tarafların koşullarını ele alan inandırıcı bir diplomatik süreç, sınırlı yaptırım rahatlaması ve daha iyi ticaret-finansman erişimi için yol açabilir. Ancak mevcut materyal, böyle bir uzlaşmanın yakın olduğuna ya da şartlarının belirlendiğine dair veri sunmuyor.