Hürmüz Boğazı’ndaki Kesinti Fosfat Gübre Zincirini Kükürt Üzerinden Vuruyor

Hürmüz Boğazı’ndaki 2026 kesintisi artık yalnızca bir deniz taşımacılığı sorunu değil. Ticaret akışından, başta elementel kükürt olmak üzere kritik gübre girdilerini çıkardı ve fosfat gübresi üretiminde dar bir boğaz yarattı. Ortaya ikiye ayrılmış bir piyasa çıktı: Azotlu gübreler ilk şokun ardından bir miktar rahatladı; fosfatlı gübreler ise kükürdün fiziksel bulunabilirliği ve maliyeti nedeniyle baskı altında kalmayı sürdürüyor. 119

Kükürt neden kritik darboğaz haline geldi?

Uluslararası Gıda Politikası Araştırma Enstitüsü’ne (IFPRI) göre, kesintinin başlamasından altı aydan fazla süre sonra Basra Körfezi’nden gübre sevkiyatları büyük ölçüde durmuş durumdaydı. Analiz, elementel kükürt ihracatında yaklaşık %33’lük düşüşe ve özellikle Körfez tedarikçilerindeki çok sert kayıplara işaret ediyor. 1

Bunun önemi, Körfez’in sıradan bir tedarik bölgesi olmamasından kaynaklanıyor. S&P Global Ratings’e göre Basra Körfezi, dünya çapında ticareti yapılan kükürt arzının yaklaşık yarısını oluşturuyor. 8 Kükürt, sülfürik aside dönüştürülüyor; bu asit de fosfat kayasının fosforik aside, ardından DAP ve MAP gibi gübrelere işlenmesinde vazgeçilmez bir rol oynuyor. Kükürt sevk edilemediğinde ya da fiyatı sürdürülebilir seviyelerin çok üzerine çıktığında, tesisler, fosfat kayası ve alıcılar hazır olsa bile fosfat üretim kapasitesi atıl kalabiliyor. 1319

Şok, hem fiyatlarda hem ticarette açıkça görüldü. S&P Global, denizyoluyla ihraç edilen kükürdün yaklaşık yarısının Hürmüz’ün gerisinde sıkışmasının ardından, mayıs sonlarında Brezilya teslim kükürt fiyatının ton başına yaklaşık 1.200 ABD dolarına çıkarak rekor kırdığını bildirdi. 11 IFPRI’nin verilerine göre de fosfor eşdeğeriyle ölçülen küresel fosfat ihracatı, 2026’nın ocak-haziran döneminde bir yıl öncesine göre %9’dan fazla geriledi. 1

Hammadde eksikliği çiftçiye nasıl ulaşıyor?

Mosaic, kükürt stoklarının azalması ve hammadde erişiminin daralması nedeniyle seçili Kuzey Amerika ve Brezilya tesislerinde fosfat faaliyetlerini azalttı. 6 Şirket daha önce Brezilya’da, kükürt sıkışıklığı nedeniyle fosfat kayası madenciliği ve kimyasal kompleks operasyonlarını geçici olarak durdurmuştu. 11

Baskı yalnızca Mosaic’le sınırlı değildi. Ma’aden, ikinci çeyrekte DAP üretiminin %28 düşmesinin ardından 2026 DAP üretim beklentisini 6,0-6,5 milyon tona indirdi. Mosaic ise fosfat segmentinde 104 milyon ABD doları faaliyet zararı açıkladı. 7 Bu gelişmeler, krizin zincir boyunca nasıl ilerlediğini gösteriyor: denizyoluyla taşınan kükürt, sülfürik asit, fosfat işleme, gübre bulunabilirliği ve nihayetinde çiftçinin satın alma kararı.

İhracat kısıtlamaları alternatif arzı da daralttı

Bir deniz taşımacılığı kesintisi, başka tedarikçilerin ihracatı artırabilmesi halinde daha kolay yönetilebilir. Ancak 2026’da bu dengeleme mekanizması, başka ülkelerdeki politika kısıtlamaları yüzünden zayıfladı.

Kpler’in piyasa analizine göre Rusya’nın endüstriyel kükürt ihracat yasağı ve Çin’in sülfürik asit ihracat yasağı, Körfez kaynaklı açığı daha da derinleştirdi. 13 Hindistan da temmuzda kükürt ihracatını askıya aldı. Ancak piyasa haberleri, Orta Doğu’daki çatışmanın başlamasından sonra ihracat zaten keskin biçimde yavaşladığı için, bu kararın kısa vadeli hacim etkisinin sınırlı kalmış olabileceğini gösteriyor. 5

Bu tür adımlar iç pazardaki sanayi ve gübre kullanıcılarını öncelemeyi amaçlıyor. Ne var ki, birlikte ele alındıklarında ithalata bağımlı fosfat üreticilerinin erişebileceği malzeme havuzunu küçültüyorlar. Sunulan kanıtlar, Kazakistan’ın bildirilen kükürt ihracatı askıya almasının küresel arz açığı içindeki ayrı etkisini güvenilir biçimde ölçmeye yeterli ayrıntıyı sağlamıyor; bu nedenle bu etkinin küresel açığın ölçülmüş bir payı olduğu varsayılmamalı.

Azotlu gübre neden daha hızlı toparlandı, fosfat neden toparlanmadı?

Azotlu gübreler ilk aşamada sert biçimde etkilendi; çünkü Körfez üre ve amonyak için önemli bir üretim ve ihracat merkezi. Üre fiyatları kesintiden sonra hızla yükseldi, ancak Körfez dışındaki arzın devreye girmesi ve talebin uyum sağlamasıyla sonradan geriledi. 11719

Fosfat piyasası ise daha az esnek çıktı. Üretim, kükürt ya da sülfürik aside ihtiyaç duyuyor ve bu girdiler hem taşımacılık erişimi hem ihracat kontrolleri yüzünden sıkışık kalıyor. Reuters’ın eylül ayındaki haberine göre, fosfat bazlı gübre fiyatları üre gibi geri çekilmedi; çünkü temel üretim girdisi olan kükürt pahalı kalmaya devam etti. 19

Alıcılar açısından kritik ayrım burada: Gübre piyasasındaki genel gerginliğin azalması, fosfatın arz veya fiyat açısından normale döndüğü anlamına gelmiyor. Küresel azot ve fosfat ihracatında 2026’nın ilk yarısındaki toplam gerileme benzer görünebilir; ancak bu düşüşlerin nedenleri ve dolayısıyla toparlanma patikaları farklı. 1

Gıda güvenliği riski: Daha az kullanım, daha düşük verim

Gübre kıtlığının gıda piyasalarına etkisi gecikmeli gelir. Yüksek fiyatlar veya belirsiz teslimatlar karşısında çiftçiler alımlarını erteleyebilir, uygulama miktarını azaltabilir ya da besin planlarını değiştirebilir. Bu durum, özellikle ithalata yüksek ölçüde bağımlı ve artan girdi maliyetlerini taşıma kapasitesi sınırlı ülkelerde, sonraki ekim ve hasat dönemlerinde verimi zayıflatabilir. 119

Risk sadece gübre ticaretiyle de sınırlı değil. Hindistan, Pakistan ve Bangladeş dahil Güney Asya’daki üreticiler, Körfez’den ithal edilen gaza yüksek oranda bağımlı. Bu nedenle daha yüksek hammadde maliyetlerine veya arz kısıntılarına açık durumdalar. Avrupa’daki azotlu gübre üreticileri de küresel maliyet eğrisinde görece yüksek maliyetli tarafta bulunuyor; gaz fiyatlarındaki artış onları özellikle kırılgan hale getiriyor. 13

İkinci bir deniz geçidi sorunu maliyeti katlayabilir

Bab el-Mendeb Boğazı, Hürmüz kaynaklı kükürt kıtlığının doğrulanmış bir nedeni değil; ayrı bir risk alanı. Ancak Kızıldeniz’in girişindeki bu rotada kalıcı bir tehdit, ikinci bir lojistik sorun yaratabilir: daha uzun güzergâhlar, daha sınırlı gemi bulunabilirliği, daha yüksek yakıt tüketimi, sigorta primleri ve navlun maliyetleri.

Gübre alıcıları açısından mesele şu: Bir yük, bulunabildiği takdirde bile nihai varış noktasına ulaştırılmak zorunda. Hürmüz ve Bab el-Mendeb’de eşzamanlı bir sorun yaşanması; gübre, tahıl, enerji ve diğer emtialarda teslim maliyetini artırırken tedarik takvimlerini de daha belirsiz hale getirir.

Hangi politika yanıtları öne çıkıyor?

Bildirilen en net tepkiler, yurtiçi arzın korunmasına odaklanıyor. Hindistan’ın kükürt ihracatını askıya alması, kısa vadeli ticaret hacmi etkisi sınırlı görünse de, savunmacı bir bulunabilirlik tedbiri örneği. 5 Brezilya ise Mosaic’in ülkedeki üretim kısıntıları nedeniyle doğrudan etkileniyor. 611

İncelenen kaynaklar, bu kesintiye bağlı belirli yeni bir AB çapında mali destek paketini ya da Brezilya federal hükümetine ait ayrı bir acil finansman programını doğrulamıyor. Buna karşılık kanıtların desteklediği daha geniş politika gündemi şu başlıklarda toplanıyor:

• kükürt, sülfürik asit ve bitmiş gübre tedarik kaynaklarını çeşitlendirmek;
• kritik gübre girdileri için stok bulundurmak;
• ekonomik olduğu yerlerde yerli ve geri kazanılmış besin maddesi kapasitesini artırmak;
• çiftçilerin daha az girdiyle verimi koruyabilmesi için besin kullanım verimliliğini geliştirmek; ve
• geniş kapsamlı, süresi belirsiz fiyat sübvansiyonları yerine kırılgan üreticilere hedefli likidite veya gübre desteği sağlamak.

Temel ders şu: Gübre sisteminin dayanıklılığı yalnızca üretim kapasitesine bağlı değil. Az sayıdaki kritik hammaddeye erişime, bu hammaddeleri taşıyan rotalara ve ihracatçıların malzemeyi dünya piyasasına açık tutup tutmamasına da bağlı. 2026’da bu kırılganlıkların kesiştiği nokta kükürt oldu. 1813