JPMorgan’ın petrol uyarısı: İran savaşı piyasaların öngörü ufkunu neden daraltıyor?

JPMorgan’ın değerlendirmesi, petrolün artık ağırlıklı olarak olağan arz-talep varsayımlarıyla fiyatlanmadığına işaret ediyor. Piyasa, çatışmanın askerî ve siyasî olarak nasıl sonuçlanacağını öngöremediği için bir belirsizlik primi ödüyor. Altı ayı aşan savaşın, beklenen ekonomik eşikleri aşmasına rağmen ne kalıcı bir uzlaşma ne de bölgedeki enerji güzergâhlarının güvenli ve düzenli biçimde yeniden açılmasını sağlaması, savaş öncesi fiyatlara hızlı dönüşü temel senaryo olmaktan çıkarıyor. 175

Eşikler aşıldı, fakat çıkış yolu netleşmedi

Brent petrolün varil başına 105 dolar civarına yükselmesi — savaş öncesine göre yaklaşık yüzde 45 daha yüksek bir seviye — ve ABD’de dizel fiyatlarının 200 doların üzerine çıkması, etkinin kısa süreli bir risk primini aştığını gösteriyor. Sıkışma, hem fiziki ham petrol arzında hem de rafine ürünlerde hissediliyor. JPMorgan’ın artık tek ve güvenilir bir “temel bitiş senaryosu” kuramaması; kesintilerin geçici mi, tırmanan mı yoksa daha kalıcı mı olacağına dair belirsizliği yansıtıyor. 25

Uluslararası Enerji Ajansı’nın (IEA) tahmini de tablonun ağırlığını ortaya koyuyor: Küresel petrol arzının 2026’da günde ortalama 100,7 milyon varile inmesi, yani 2025’e göre 5,7 milyon varil/gün azalması bekleniyor. Ajans, Körfez’deki üretimin tam normalleşmesini 2027’ye öteledi. Stokların gerilemesi de piyasadaki yeni bir kesintiye karşı tamponu zayıflatıyor. 14

Suudi altyapısı neden kritik?

Doğu-Batı boru hattına yönelik bir saldırı, yaklaşık 4 milyon varil/günlük kapasiteyi — küresel arzın kabaca yüzde 4’ünü — riske atabilir. Bu hat, Suudi petrolünün Hürmüz Boğazı’na alternatif bir rotadan sevk edilmesinde önemli rol oynuyor. Dolayısıyla başlangıçta Körfez’deki deniz taşımacılığıyla sınırlı görünen bir aksama, daha geniş çaplı üretim ve ihracat kısıtına dönüşebilir. 56

Enflasyon riski sadece akaryakıt fiyatı değil

Petrol ve özellikle dizel, taşımacılık, gıda tedariki, sanayi üretimi, ısınma ve hizmet maliyetlerini doğrudan etkiler. Bu nedenle pahalı enerji, fiyatlar ve ücretler üzerinden ikinci tur enflasyon etkileri yaratabilir. Aynı anda hanehalkı ve şirketlerin enerji faturalarını yükselterek büyümeyi baskılar.

Merkez bankaları açısından bu, en zor politika bileşimlerinden biridir: Ekonomik faaliyet zayıflarken enflasyonun inatçı kalması, yani stagflasyon riski.

İngiltere’de faiz tartışması yeniden sıkılaşmaya döndü

İngiltere Merkez Bankası politika faizini yüzde 3,75’te tuttu. Ancak savaş kaynaklı enerji şoku, tartışmayı olası faiz indirimlerinden enflasyon kalıcılığı karşısında yeniden faiz artırımı gerekip gerekmediğine taşıdı. Daha önce üç kurul üyesinin faizin yüzde 4’e çıkarılmasını savunması ve Banka’nın çatışmanın tırmanması hâlinde daha yüksek faiz gerekebileceği uyarısı, kasım ve şubat toplantılarında artış ihtimalini mümkün kılıyor; fakat bunu kesinleştirmiyor. 37

Savaşın biteceğine dair siyasi açıklamalar neden yeterli değil?

Bir savaşın yakında sona ereceğine ilişkin siyasi beklenti, petrolü belirleyen operasyonel sorunları kendiliğinden çözmez. Piyasanın bakacağı başlıklar; deniz taşımacılığının güvenliği, sigorta ve onarım süreçleri, boru hatlarının kapasitesi, Körfez üretiminin geri dönüşü ve İran’la bağlantılı grupların saldırılarının durup durmadığıdır.

JPMorgan’ın temmuz tahmini Brent’in üçüncü çeyrekte ortalama 86 dolar, dördüncü çeyrekte 80 dolar ve yıl sonunda 78 dolar olacağı yönündeydi. Bu tahmin, piyasanın yeniden dengeleneceği varsayımına dayanıyordu; mevcut fiyatlar ve yeni aksaklıklar bu varsayımı geride bırakmış görünüyor. 72

Fiyatların kalıcı biçimde düşmesi için ne gerekir?

Babülmendep çevresindeki Husi baskısı Kızıldeniz sevkiyatlarını uzatabilir veya geciktirebilir. Rus rafinerilerine yönelik saldırılar, ham petrol bulunabilse bile rafine yakıt piyasasını sıkılaştırabilir. Libya’daki milis bağlantılı üretim kesintileri de esnek ihracat kaynaklarından birini azaltır. Sonuç yalnızca daha az varil değildir; ham petrol türleri, rafineri kapasitesi, nakliye rotaları ve dizel arzı arasındaki ikame imkânları da daralır.

Bu nedenle yalnızca bir ateşkes manşeti petrolün hızla gerilemesi için yeterli olmayabilir. Fiyatların kalıcı olarak düşmesi için ihracat rotalarının güvenli olduğuna, altyapının çalıştığına, üretimin geri geldiğine, stokların yeniden arttığına ve vekil güçlerin saldırılarının durduğuna dair süreklilik gösteren kanıtlar gerekir. Aksi hâlde daha dalgalı enerji fiyatları, daha zayıf küresel büyüme ve merkez bankalarının ekonomik faaliyet bozulsa dahi sıkı para politikasını koruma — hatta artırma — baskısı öne çıkabilir.