Dev kişilik genetiği araştırması 1.260 DNA varyantını işaret etti; sonuç kadercilik değil

Kişilik için tek tek “genler” yok. Ted Schwaba ve Revived Genomics of Personality Consortium’un yürüttüğü, bugüne kadarki en büyük çalışma; kişiliğin çok genli (poligenik) bir yapıya sahip olduğunu ortaya koydu. Yani çok sayıda yaygın DNA varyantı, Beş Büyük kişilik özelliğine ayrı ayrı çok küçük katkılar yapıyor. Bulgular, kişiliğin anlamlı bir biyolojik bileşeni olduğunu destekliyor; fakat DNA’nın kişiliği belirlediği ya da bir bireyin gelecekte nasıl davranacağını öngörebildiği anlamına gelmiyor. 12

Araştırma ne buldu?

Çalışma, 46 uluslararası kohorttan özelliğe göre 611.037 ile 1,14 milyon arasında katılımcının verisini bir araya getirdi. Araştırmacılar Beş Büyük kişilik boyutunu inceledi: dışadönüklük, uyumluluk, sorumluluk/özdisiplin, nevrotiklik ve deneyime açıklık. 12

• Bu özelliklerle ilişkili 1.260 yaklaşık bağımsız ve genom genelinde anlamlı DNA varyantı saptandı. 12
• Bunların 824’ü —yaklaşık %65’i— ilgili kişilik özelliğiyle daha önce ilişkilendirilmemiş genetik bölgelerdeydi. 2
• Anlamlı varyant içeren genom bölgelerinin %82’si yalnızca bir Beş Büyük özelliğiyle bağlantılıydı; başka bir deyişle, bulunan bağlantıların çoğu özelliklere özgüydü. 2

Bu tablo, “dışadönüklük geni” veya “nevrotiklik geni” gibi basit açıklamaları desteklemiyor. Etki, çok sayıda varyantın küçük katkılarının birleşiminden doğuyor.

Genlerin toplam payı ne kadar?

Ölçülebilen yaygın genetik varyantlar birlikte, her bir kişilik özelliğinde gözlenen bireysel farklılıkların yaklaşık %4,8–%9,3’ünü açıkladı. Kişilik ölçümlerindeki kusursuz olmama payı hesaba katıldığında bu tahmin %10,5–%16,2 aralığına çıkıyor. 5

Bu oranlar, ikiz çalışmalarında sık görülen yaklaşık %40–%50 kalıtılabilirlik tahminlerinden belirgin biçimde düşük. Aradaki fark, kalıtsal etkinin önemli bir bölümünün günümüzde ölçülen yaygın varyantlarla yakalanamadığına işaret ediyor. Nadir varyantlar, genlerin birbirleriyle etkileşimi, kişilik ölçümündeki farklılıklar ve ikiz araştırmalarının varsayımları da bu farkta rol oynayabilir.

Dolayısıyla çalışma, genetiğin önemsiz olduğunu değil, etkisinin dağınık ve sınırlı öngörü gücüne sahip olduğunu gösteriyor.

Kardeş karşılaştırmaları ortak aile ortamı hakkında ne söylüyor?

Araştırmacılar yaklaşık 51 bin kardeşin yer aldığı aile içi analizlerde, kardeşler birbirleriyle karşılaştırıldığında genetik ilişkilerin çok az değiştiğini buldu. 2

Kardeşler ebeveyn eğitimi, ailenin sosyoekonomik koşulları ve yetiştikleri çevre gibi birçok ortak etmeni paylaştığı için, bu sonuç saptanan genetik ilişkilerin esas olarak ortak aile ortamından kaynaklanan dolaylı bir yanılsama olmadığını düşündürüyor. Bulgular, doğrudan biyolojik kalıtımla daha uyumlu. 2

Ancak bu, çevrenin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Kişilik, kalıtsal eğilimlerin yaşam deneyimleriyle sürekli etkileşimi içinde gelişir. İnsanlar kısmen kendi eğilimlerine uygun ortamları seçebilir, çevrelerinden farklı tepkiler alabilir; okul, sağlık ve sosyal yaşam deneyimleri de kişiliği zaman içinde etkileyebilir.

Hangi yaşam sonuçlarıyla bağlantı görüldü?

Araştırmadaki genetik korelasyonlar ve poligenik analizler, kişilik özelliklerini sağlık ve yaşam örüntüleriyle ilişkilendirdi. Bunlar istatistiksel bağlantılardır: Bir özelliğin doğrudan belirli bir sonucu doğurduğunu veya sonuçların herkes için geçerli olduğunu kanıtlamaz. 12

• Sorumluluk/özdisiplin: Bu özelliğe yönelik daha yüksek genetik eğilim; daha iyi öznel sağlık değerlendirmesi, daha az sigara ve diğer madde kullanımı, daha fazla fiziksel aktivite, daha az hastaneye yatış ve yaşlanmayla ilgili daha elverişli göstergelerle bağlantılıydı. Önceki bulgular da düşük sorumluluk düzeyini daha kötü sağlık, daha yüksek vücut ağırlığı ve daha fazla madde kullanımıyla ilişkilendiriyordu. 236
• Nevrotiklik: Daha yüksek nevrotiklik; daha olumsuz ruh sağlığı ve sağlık göstergeleri, içe yönelen ruhsal sorunlara yatkınlık ile daha elverişsiz sağlık ve yaşlanma örüntüleriyle bağlantılıydı. 23
• Deneyime açıklık: Daha yüksek açıklık; doğum yerinden ayrılma veya ikamet değiştirme gibi daha yüksek konut hareketliliği ve eğitimle ilgili sonuçlarla ilişkilendirildi. 2

Eğitim ve sağlık kişiliği de değiştirebilir mi?

Çalışma, gen-çevre ilişkisinin tek yönlü olmayabileceğine dair bulgular da sundu.

• Mendel randomizasyonu analizleri, eğitimin yalnızca önceden var olan deneyime açıklığın bir sonucu olmayabileceğini; eğitimin kendisinin de açıklığı artırabileceğini düşündürdü. 12
• Vücut kitle indeksindeki değişimlerin ise zaman içinde sorumluluk/özdisiplin ve nevrotikliği etkileyebileceğine dair işaretler bulundu. 2

Bu sonuçlar, genetik farklılıkların insanların deneyimlerini ve seçimlerini kısmen etkileyebildiğini; buna karşılık eğitim, sağlık ve sosyal deneyimlerin de kişiliğe geri etki yapabildiğini gösteriyor. Bunları basit, tek yönlü genetik nedensellik olarak okumamak gerekir. 12

Bulguların sınırları

Çalışmanın en önemli sınırlaması, örneklemin yaklaşık %95’inin Avrupa kökenine benzer genetik geçmişe sahip kişilerden oluşması. Bu nedenle etki tahminleri ve poligenik skorlar, farklı genetik kökenlere, ülkelere, kültürel bağlamlara veya tarihsel koşullara aynı doğrulukla genellenemeyebilir. 12

Ayrıca:

• Anlamlı bir DNA varyantı, tek başına işleyen kesin bir biyolojik mekanizma anlamına gelmez; aynı genetik bölgedeki bağlantılı varyantları işaret ediyor olabilir.
• Poligenik skorlar, nüfus düzeyindeki farklılıkların yalnızca sınırlı bir bölümünü açıklar.
• Bu skorlar, tek bir kişinin kişiliğini güvenilir biçimde tahmin edemez; o kişinin ne yapacağını veya kim olacağını belirleyemez. 25

Araştırmanın ana mesajı şu: Kişiliğin yaygın ve kısmen kalıtsal bir genetik mimarisi var, ancak bu mimari binlerce küçük etkiden oluşuyor. Çevresel gelişim, yaşam deneyimleri ve bireysel öngörülemezlik kişiliğin merkezinde kalmayı sürdürüyor. 12