Sulawesi’deki antik dişler, betel cevizi kullanımını 25 bin yıl öncesine taşıyor

Endonezya’nın Sulawesi Adası’nda bulunan iki antik avcı-toplayıcının dişleri, insanların psikoaktif betel cevizini (areka palmiyesinin tohumu) yaklaşık 25 bin yıl önce düzenli olarak kullandığına işaret ediyor. Dişlerdeki sıra dışı aşınma, kimyasal kalıntılar ve laboratuvar deneyleri birlikte değerlendirildiğinde, bu bulgu alışkanlık hâlindeki psikoaktif madde kullanımına dair bilinen en eski kanıt adaylarından biri olarak görülüyor. 12

İki kişinin dişleri ne anlatıyor?

Kalıntılar farklı dönemlerde yaşamış iki kişiye ait. Erkek olarak tanımlanan ilk kişi yaklaşık 25.000 ila 16.000 yıl önce öldü; ikinci kişi ise yaklaşık 7.600 ila 6.300 yıl önce yaşadı. Her ikisinin de öldüklerinde 40–50 yaşlarında olduğu tahmin ediliyor. 8

Dişlerde olağandışı derecede derin, yuvarlak oluklar ve ileri düzey aşınma görüldü. Araştırmacılara göre bu izler, hazırlanmış bir betel karışımını çiğnemekten ziyade, sert ve bütün betel cevizlerini tekrar tekrar ağızda tutup uzun süre emmenin sonucu. 12

Diş dokusunda, areka palmiyesi tohumundaki başlıca psikoaktif alkaloid olan arekolin saptandı. Bu kimyasal bulgu, dişlerdeki aşınma deseniyle birlikte ele alındığında, tek seferlik bir temas yerine tekrarlanan betel cevizi tüketimini destekliyor. 14

Kireç olmadan da psikoaktif etki mümkün müydü?

Günümüzdeki betel hazırlamalarında sıkça sönmüş kireç, yani kalsiyum hidroksit kullanılır. Bu madde arekolinin emilimini hızlandırır. Antik kalıntılarda sönmüş kireç kullanımına dair kanıt bulunmaması, daha basit ve eski bir yönteme işaret ediyor: bütün cevizi emmek. 15

Bu, uygulamanın psikoaktif olmadığı anlamına gelmiyor. Araştırma ekibinin deneylerinde, yapay tükürüğe maruz bırakılan bütün betel cevizleri arekolin salgıladı. Salınan bileşik, laboratuvar ortamında ilgili insan reseptörlerini etkinleştirdi. Sonuç, uzun süre emmenin kireç olmaksızın da fizyolojik olarak etkili bir doz sağlayabileceğini gösteriyor. 14

Etkisinin, kireçli modern betel karışımlarındaki kadar hızlı ve güçlü olmadığı; buna karşılık daha yavaş gerçekleştiği düşünülüyor. 15

Diş ağrısına çare ararken dişlere zarar vermiş olabilirler

Araştırmacılar, betel cevizlerinin kısmen diş ağrısını hafifletmek için kullanılmış olabileceğini öne sürüyor. Arekolinin ağrı kesici özellikleri var ve iki kişinin de dişleri ağır hasarlıydı. Ancak bu, kişilerin niyetini doğrudan kanıtlamıyor; yalnızca makul bir yorum sunuyor. 18

Dişlerdeki tablo çarpıcı bir çelişkiyi de ortaya koyuyor: Aşındırıcı sertlikteki cevizler, aşırı diş aşınmasına, periodontal hastalığa ve bazı dişlerde pulpa odasının açığa çıkmasına katkıda bulunmuş olabilir. Yani kısa süreli rahatlama sağlayan bir alışkanlık, ağız sağlığındaki hasarı zamanla artırmış olabilir. 1

Bu nedenle bulgunun daha temkinli yorumu şu: Buzul Çağı avcı-toplayıcıları, doğal bir maddenin duyumu değiştirebildiğini ve ağrıyı azaltabildiğini fark etmiş olabilir. Kanıtlar düzenli betel cevizi kullanımını ve ağrı hafifletme olasılığını destekliyor; enfeksiyon tedavisini ise doğrudan kanıtlamıyor. 1

Psikoaktif madde kullanımı tarihini nasıl değiştiriyor?

Bu bulgudan önce, yaklaşık 13 bin yıl öncesine tarihlenen fermente arpa birası, psikoaktif madde kullanımının en eski kanıtı olarak sıkça anılıyordu. Sulawesi yorumu doğrulanırsa, düzenli kullanımın geçmişi yaklaşık 12 bin yıl daha geriye, tarım toplumlarından Buzul Çağı avcı-toplayıcılarına uzanacak. 1

Araştırma aynı zamanda betel kullanımının tarihine dair önceki modelleri de sarsıyor. Bu alışkanlığın başlangıcı daha önce Neolitik ya da Tunç Çağı’na, yaklaşık 3.500 yıl öncesine yerleştiriliyordu. Yeni kanıtlar, kökenin 25 bin yıl öncesine kadar uzanabileceğini; günümüzde kireçle güçlendirilmiş çiğneme geleneklerinin ise çok daha eski bir uygulamanın sonraki teknolojik gelişimi olabileceğini düşündürüyor. 1

Kesin olan ne, açıkta kalan ne?

En güçlü nokta, üç ayrı kanıt hattının aynı sonuca yönelmesi: dişlerdeki sıra dışı oluklar, antik diş dokusunda arekolin bulunması ve tükürüğün bütün cevizlerden arekolin salabildiğini gösteren deneyler. 14

Araştırmacılar bu temelde, kişilerin bütün betel cevizlerini tekrar tekrar emdiği ve psikoaktif bileşiğe maruz kaldığı sonucuna makul biçimde varabiliyor. Buna karşılık etkinin tam şiddeti, bu alışkanlığın toplumsal anlamı ve ağrı gidermenin başlıca motivasyon olup olmadığı henüz doğrudan gözlem değil, yorum düzeyinde kalıyor. 1