Viyana’daki IAEA toplantısında ABD-İran nükleer gerilimi sertleşti

Viyana’daki Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) Genel Konferansı, ABD ile İran arasındaki anlaşmazlığın yalnızca nükleer denetim meselesi olmaktan çıktığını ortaya koydu. Nükleer dosya; açık askerî tehditler, diplomatik misillemeler ve Hürmüz Boğazı çevresindeki deniz güvenliği riskiyle iç içe geçmiş durumda. Temel düğüm ise İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyeti ve IAEA denetçilerinin erişimi olmaya devam ediyor. 15

Washington’ın teklifi: Zenginleştirmeden vazgeç, yakıtı dışarıdan al

ABD Enerji Bakanı Chris Wright, İran’ın ülke içinde uranyum zenginleştirmeyi kalıcı olarak sona erdirmesi halinde, nükleer yakıtın İran dışından sağlanacağı bir düzenlemeyi ABD’nin destekleyebileceğini söyledi. Wright, Washington’ın müzakere edilmiş bir sonucu tercih ettiğini belirtirken, İran’ın aksi yönde hareket etmesi durumunda ABD askerî eylemiyle karşılaşabileceği uyarısını da yaptı. ABD ayrıca Tahran’dan IAEA ile tam iş birliği yapmasını ve denetçilere erişim vermesini talep ediyor. 15

Bu tutum, diplomatik bir çıkış yolu önerisiyle baskı aracının aynı anda kullanıldığını gösteriyor: İran’dan istenen, kendi topraklarındaki zenginleştirme kapasitesinden geri dönülmez biçimde vazgeçmesi.

İran’ın nükleer yetkilisine Viyana’da giriş engeli

Gerilimi artıran bir diğer gelişme, İran Atom Enerjisi Kurumu Başkanı ve nükleer işlerden sorumlu Cumhurbaşkanı Yardımcısı Muhammed Eslami’nin konferansa katılımının engellenmesi oldu. Avusturya, ABD’nin yaptırım muafiyetine karşı çıkmasının ardından Eslami’ye ülkeye giriş izni vermedi. 78

İran bunu siyasi bir saygısızlık olarak değerlendirdi. İran’ın IAEA nezdindeki Büyükelçisi Rıza Necefi, kararın İran’ın haklarını ve devletlerin egemen eşitliği ilkesini ihlal ettiğini savundu. Tahran ayrıca Avusturya’nın maslahatgüzarını Dışişleri Bakanlığına çağırdı. 78

Denetim krizi ve Pickaxe Mountain tartışması

IAEA Yönetim Kurulu, İran’ın talep edilen erişim ve bilgileri sağlamaması nedeniyle Tahran üzerindeki baskıyı artırmıştı. Ajansın denetim faaliyetleri açısından sorun, İran’ın nükleer materyali ve tesisleri hakkında doğrulama yapabilmek için gerekli erişimin sınırlı olması. 4

Bu sırada IAEA, tahkim edilmiş Pickaxe Mountain sahasında inşaat hareketliliği gördüğünü açıkladı. Ancak Ajans, bu faaliyetlerin niteliğine dair somut bilgiye sahip olmadığını da vurguladı. İran ise bölgeye ilişkin iddiaları “medya abartısı” diye niteledi ve güvence denetimi yükümlülüklerini yerine getirdiğini savundu. 913

Karşılıklı suçlamalar, tıkanan görüşmeler

ABD’nin söylemi, diplomasinin başarısız olması halinde İran’ın nükleer kapasitesinin ortadan kaldırılabileceği yönünde giderek daha sert bir tona büründü. İran ise ABD’nin askerî eylemlerinin denetimleri fiilen imkânsızlaştırdığını öne sürdü; buna karşılık iyi niyetli diyaloğa açık olduğunu ve nükleer silah peşinde olmadığını yineledi. 51113

Mevcut veriler, görüşmelerin ve doğrulama mekanizmasının çıkmaza girdiğini gösteriyor. Buna karşılık, denetim krizinin sorumluluğu ya da sahadaki askerî gelişmeler konusunda tarafların birbirine zıt anlatılarından hangisinin doğru olduğunu kaynaklar bağımsız biçimde kesinleştirmiyor.

Hürmüz’de tanker olayı: Krizin deniz taşımacılığı boyutu

Nükleer gerilim, Hürmüz Boğazı yakınındaki deniz güvenliği tartışmalarına da yansıdı. İran Devrim Muhafızları, Panama bayraklı El Gaia tankerinin yasak bir seyir bölgesinde deniz mayınına çarptığını ve alev aldığını açıkladı. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM) ise bu anlatımı reddetti; tankerin önce bir İran füzesiyle devre dışı bırakıldığını, ardından da insansız hava aracıyla vurulduğunu ileri sürdü. 2310

Reuters’ın aktardığı bu çelişkili açıklamalar nedeniyle olayın kesin sırası ve sorumluluğu tartışmalı kalıyor. Ancak tek başına bu vaka bile, nükleer dosyadaki siyasi ve askerî gerilimin Körfez’deki ticari deniz trafiği için doğrudan risk ürettiğini gösteriyor.

Sonuç olarak Viyana’da diplomasi dili hâlâ kullanıldı; fakat diplomasinin işleyebilmesi için gerekli üç unsur —denetim erişimi, kabul edilen güvence yükümlülükleri ve bölgesel askerî olaylara ilişkin asgari ortak zemin— daha da aşınmış görünüyor.