Avrupa’da enerji şoku: Kış öncesi petrol, gaz ve elektrik faturaları neden yeniden baskı altında?

Avrupa’daki yeni enerji baskısı yalnızca fiyat hareketinden ibaret değil; esasen bir arz ve enerji güvenliği sorunu. Basra Körfezi’ndeki enerji altyapısı ile Hürmüz Boğazı üzerinden deniz taşımacılığında yaşanan aksama, küresel petrol ve sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) akışını daraltıyor. Avrupa ise kışa alışılmadık ölçüde düşük doğalgaz stoklarıyla ve Rusya’dan kalan arzı ikame etme ihtiyacıyla giriyor. Bunun haneler açısından karşılığı daha pahalı yakıt, ısınma ve elektrik; ekonomi açısından ise zayıflayan satın alma gücü ve yeniden hızlanan enflasyon riski. 1516

Krizi besleyen başlıca unsurlar

• Hürmüz Boğazı’ndaki kapanma, deniz yoluyla taşınan küresel petrol akışının yaklaşık %15’ini ve LNG akışının yaklaşık %20’sini etkiledi. Avrupa Merkez Bankası’na (ECB) göre aksayan petrol geçişi günlük yaklaşık 20 milyon varile, yani küresel petrol arzının beşte birine denk geliyor. Bu durum ham petrol, LNG, navlun, sigorta ve rafine ürün fiyatlarını aynı anda yukarı taşıyor. 413
• Doğalgazla çalışan santraller birçok piyasada elektrik fiyatını belirleyen marjinal üretici olduğu için, gazdaki artış toptan elektrik fiyatlarına hızla yansıyor. Petrol fiyatındaki yükseliş de benzin, motorin ve kalorifer yakıtını doğrudan pahalılaştırıyor.
• Avrupa Sayıştayı’nın değerlendirmesine göre AB, kış öncesinde düşük gaz stoklarıyla karşı karşıya. Alternatif fosil tedarikine, yenilenebilir kaynaklara ve ülkeler arası elektrik şebekelerine yeterli yatırım yapılmaması, sistemi arz şoklarına karşı daha kırılgan bırakıyor. 16
• AB’nin Rus gazını aşamalı olarak bırakmaya yönelik bağlayıcı takvimi de kısa vadede ikame arz ihtiyacını artırıyor. Rus LNG’sinin ithalatı 2026 sonuna kadar tamamen yasaklanacak; Rus boru hattı gazından çıkış ise 2027’de tamamlanacak. 18

Yunanistan, Kıbrıs, Kuzey Makedonya ve İtalya’da etkiler

Yunanistan

Benzin, motorin ve ısınma yakıtındaki artış; otomobile bağımlı haneleri, adaları ve turizm taşımacılığını özellikle zorluyor. Elektrik ve gıda maliyetlerindeki yükseliş de satın alma gücünü aşındırıyor. Çiftçiler, enerji yoğun işletmeler ve feribot işletmecileri daha yüksek işletme giderleriyle karşılaşıyor.

Yunanistan, spekülasyonu sınırlamak amacıyla yakıt ve süpermarket ürünlerindeki kâr marjlarına üç aylık tavan uygulaması getirdi. Akaryakıt istasyonlarında benzin ve motorinde toptan fiyatın üzerinde litre başına 12 avroluk sentlik marj sınırı öngörüldü. Ülke ayrıca Uluslararası Enerji Ajansı’nın stratejik petrol rezervi kullanım girişimine katılıyor; otomobiller için perakende motorin desteğini sürdürüyor, çiftçilere gübre alım desteği ve feribot işletmecilerine telafi ödemeleri sağlıyor. 193

Kıbrıs

Ada ekonomisi olan ve enerji bağlantıları sınırlı Kıbrıs, ithal yakıt ve deniz taşımacılığı maliyetlerindeki şoklara daha açık durumda. Elektrik ve ulaşım faturalarındaki artış, hanelere, küçük işletmelere ve turizm sektörüne hızlı biçimde yansıyabilir. Mevcut kaynaklar, Kıbrıs için yeni ve özel bir acil destek paketi ya da belirli güncel fiyat seviyesi ortaya koymuyor.

Kuzey Makedonya

İthal elektrik, gaz ve petrol maliyetlerindeki yükseliş; hane bütçelerini ve sanayinin rekabet gücünü baskılıyor. Tarifeler sübvanse edildiğinde kamu maliyesi üzerindeki yük de artabilir. Avro Bölgesi dışında olması, ülkeyi döviz kuru ve finansman koşullarındaki değişimlere karşı ayrıca hassas kılıyor. Sağlanan kaynaklarda, ülkeye özgü yeni bir acil müdahale doğrulanmıyor.

İtalya

Yüksek gaz ve elektrik maliyetleri; imalat, lojistik, tarım ve haneler üzerinde önemli baskı yaratıyor. Motorin ve benzin zamları, taşımacılık maliyetleri üzerinden gıda fiyatlarını da yukarı itebilir. Yüksek kamu borcu nedeniyle geniş kapsamlı enerji sübvansiyonları İtalya için mali açıdan daha hassas; özellikle piyasa faizleri yükselirse bu alan daha da daralabilir. Mevcut kaynaklar belirli bir güncel İtalyan acil destek paketi doğrulamıyor.

Hükümetlerin masadaki araçları

AB ülkeleri, Rusya’nın gaz akışını kıstığı 2022 krizinde kullanılan bazı uygulamaları yeniden devreye almayı değerlendiriyor. Olası seçenekler arasında elektrik şebeke tarifeleri ve vergilerinde indirim, enerji tasarrufu koordinasyonu, depolama ve arz güvenliği adımları, tüketici desteği ve aşırı piyasa davranışlarına yönelik tedbirler bulunuyor. 17

Ulusal düzeyde en hızlı kullanılabilecek araçlar şunlar:

• Hedefli yakıt, ısınma veya elektrik faturası desteği,
• Geçici vergi ve harç indirimleri,
• Fiyat ya da kâr marjı denetimleri,
• Çiftçiler ve enerji yoğun sektörler için destek,
• Stratejik petrol rezervlerinin kullanımı,
• LNG altyapısı, yenilenebilir enerji ve elektrik şebekesi yatırımlarının hızlandırılması.

Bu politikalar ilk darbeyi hafifletebilir; ancak geniş tabanlı sübvansiyonların bütçe maliyeti yüksektir. Ayrıca tasarruf teşvikini zayıflatmaları ve yeterince hedefli olmadıkları durumda talep yoluyla enflasyonu desteklemeleri riski vardır.

Enflasyon, ECB ve piyasalar için anlamı

Enerji kaynaklı fiyat şoku Avro Bölgesi enflasyonunu yukarı taşıdı. Enerji enflasyonu marttaki %5,1 seviyesinden nisanda %10,9’a çıktı; gıda enflasyonu da yükseldi. 11 ECB’nin mart tahmini, 2026’nın ikinci çeyreğinde petrolün varil başına yaklaşık 90 dolar, gazın ise megavatsaat başına yaklaşık 50 avro düzeyine çıkacağını; bunun enflasyonu artırıp satın alma gücü ve büyümeyi zayıflatacağını öngörüyordu. Arz aksamasının uzaması halinde bu varsayımlar iyimser kalabilir. 9

ECB açısından tablo stagflasyonist: Enerji fiyatları üretimi ve reel geliri düşürürken, kalıcı enflasyon veya ücret-fiyat etkileri para politikasının sıkılaşmasını gerektirebilir. ECB, haziranda politika faizlerini 25 baz puan artırarak mevduat faizini %2,25’e çıkardı; temmuzda ise faizleri bu düzeyde sabit tuttu. 75

Finansal piyasalarda ise kamu ve şirketlerin borçlanma maliyetleri artabilir; enerji yoğun sektörlerin hisseleri ve tüketici harcamalarına bağlı şirketler baskı görebilir. Piyasa bazlı şirket borçlanmasının maliyeti martta %3,5’ten %3,9’a yükseldi. 11

Kış neden daha büyük bir risk oluşturuyor?

Düşük gaz stokları, soğuk hava, LNG teslimat gecikmeleri veya yeni tedarik kesintileri karşısındaki tamponun daha zayıf olduğu anlamına geliyor. Stoklar yetersiz kaldığında Avrupa, küresel talebin en yüksek olduğu dönemde spot LNG kargoları için daha agresif rekabet etmek zorunda kalabilir. 16

Hürmüz’deki risk yalnızca fiziksel arzın azalmasından kaynaklanmıyor. Bazı petrol ve gaz kargoları başka rotalara yönlendirilebilse bile daha yüksek navlun, sigorta ve teslimat riski primi enerji faturalarına ek maliyet getiriyor. 413

Rus LNG’sinden çıkış, Avrupa’nın enerji bağımsızlığı hedefiyle uyumlu bir adım. Ancak diğer LNG rotalarının da kırılganlaştığı bir dönemde esnek bir tedarik kaynağını devreden çıkarıyor. Yeterli ikame kontrat, depolama kapasitesi ve altyapı olmadan bu geçiş, kış aylarında hem fiyat hem de arz yetersizliği riskini büyütebilir. 18

Belirleyici unsur, aksamanın ne kadar süreceği olacak. Kısa süreli bir Hürmüz kesintisi stoklar, stratejik rezerv kullanımı ve alternatif rotalarla kısmen karşılanabilir. Buna karşılık uzun süren bir kesinti; soğuk kış, düşük stoklar ve Rus LNG’sinin azalmasıyla birleşirse daha sert arz kısıntısı, daha yüksek kamu maliyeti ve daha güçlü enflasyon baskısı doğurabilir.