Petrol piyasası ayakta, ancak güvenlik marjı hızla tükeniyor

ABD-İran savaşının yedinci ayında petrol piyasası, Orta Doğu’dan kesintiye uğrayan ihracatın kalıcı bir alternatifiyle değil; geçici çözümlerle çalışıyor. Bazı sevkiyatlar başka rotalara yönlendirildi, Amerika kıtasındaki üreticiler ihracatı artırdı ve devletler acil petrol stoklarını devreye soktu. Ancak sistemin işlemesinin bedeli stokların hızla erimesi oldu. Bu da yeni saldırılar veya deniz taşımacılığındaki yeni aksamalara karşı fiyatları ve dünya ekonomisini daha kırılgan bırakıyor. 119

Şokun iki boyutu var: arz kaybı ve taşımacılık engeli

Savaş öncesinde Orta Doğu ihracatı küresel petrol arzının yaklaşık beşte birini oluşturuyordu. Çatışmanın ilk döneminde Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), yaklaşık günde 11 milyon varillik arzın devreden çıktığını hesapladı. Daha sonraki değerlendirmelerde ise üretim, transit geçişler ve görünürlüğü düşük sevkiyatlara ilişkin belirsizlik nedeniyle Körfez’de süren aksamanın boyutu farklılaştı. Reuters’ın ağustos sonundaki haberinde analistler, devam eden kesintiyi günde 5-7 milyon varil aralığında tahmin etti. 93

Darboğazın merkezinde Hürmüz Boğazı bulunuyor. ABD tahminlerine göre savaş öncesinde bu su yolundan günde ortalama 21,6 milyon varil petrol geçiyordu; yılın ikinci çeyreğinde bu miktar 4,9 milyon varile düştü. 7 Bu fark kritik: Üretilen petrol güvenle yüklenemiyor, sigortalanamıyor veya taşınamıyorsa dünya piyasasına fiilen ulaşmış sayılmıyor.

Suudi Arabistan petrolün bir kısmını Kızıldeniz yönüne çevirdi. Diğer Körfez ihracatçıları da alternatif limanlar ve istisnai taşımacılık düzenlemeleri kullandı. Bunlar ilk şoku yumuşattı, fakat olağan ticaret akışını geri getirmedi. Reuters’a göre Körfez ihracatı, savaş öncesi Hürmüz’den geçen yaklaşık günde 18 milyon varillik seviyenin hâlâ belirgin biçimde altında. 3

Petrol geliyor olsa bile fiyatlar neden yükseliyor?

Petrol fiyatı, yalnızca bugün piyasada bulunan fiziksel varil miktarını değil, yarınki teslimatların gerçekleşmeme riskini de yansıtır. Eylülde yenilenen ABD-İran askeri karşılıklı saldırıları ham petrol fiyatlarını yukarı taşıdı; Reuters aynı dönemde ABD’de perakende dizel fiyatlarının rekor seviyeye ulaştığını bildirdi.

Dolayısıyla fiyat baskısı, hâlihazırda kaybedilen varillerden ibaret değil. Navlun ve sigorta maliyetlerindeki artışın yanı sıra enerji altyapısı veya deniz yollarına yönelik yeni hasar olasılığı da fiyatlanıyor.

Ortaya çıkan “yeni düzen” bu nedenle istikrarlı değil: Petrol akışı sürüyor, fakat daha yüksek maliyetle ve çok daha az yedek kapasiteyle. Bir boru hattında, limanda, tanker rotasında ya da rafineride yaşanacak ek sorun; alternatif güzergâhlar zaten daha fazla yük taşıdığı için orantısız sonuçlar doğurabilir.

Piyasayı daha derin bir krizden ne korudu?

Güvenilir Orta Doğu arzındaki kaybı üç temel tampon sınırlı da olsa hafifletti:

• Amerika kıtasından daha fazla ham petrol: 2026’da eylül başına kadar Amerika kıtasının ham petrol ihracatı ortalama günde rekor 11,7 milyon varile ulaştı. Bu miktar 2025’te 10,3 milyon varildi. Artışa ABD öncülük ederken Brezilya da öne çıktı; ek arzın büyük bölümü Asya tarafından emildi. 2
• Yeniden yönlendirme ve alternatif ihraç kapasitesi: Suudi Arabistan’ın Kızıldeniz üzerinden sevkiyatları ile diğer alternatif liman akışları, normalde Hürmüz’e bağlı kalacak Körfez petrolünün bir bölümüne çıkış sağladı. 311
• Acil stok satışları ve daha düşük tüketim: IEA’nın 32 üyesi, savaşın başında stratejik rezervlerden rekor düzeyde 400 milyon varil bırakılması konusunda anlaştı. Yüksek fiyatlar ve zayıflayan ekonomik faaliyet de yakıt tüketimini düşürerek arz-talep açığını kısa vadede daraltabiliyor. 18

Bu adımlar zaman kazandırdı. Ancak savaş öncesindeki güvenilir üretim, düşük riskli taşımacılık ve bol stok bileşimini yeniden yaratmadı.

Asıl bedel: dünyanın petrol güvenlik yastığı eriyor

Piyasa üzerindeki baskının en açık göstergesi stoklardaki düşüş. IEA’ya göre gözlemlenebilen küresel petrol stokları savaşın başlangıcından bu yana yaklaşık 507 milyon varil azaldı; bu, günlük ortalama yaklaşık 2,8 milyon varillik çekişe karşılık geliyor. Yalnızca ağustostaki düşüş 95 milyon varil oldu. 1914

ABD Enerji Enformasyon İdaresi (EIA) ise 2026 boyunca küresel stokların yaklaşık 400 milyon varil düştüğünü ve yıl sonuna kadar gerilemenin sürmesini beklediğini bildirdi. Ölçüm kapsamı ve dönemler farklı olduğundan iki kurumun toplamları aynı değil; ancak ikisi de aynı noktaya işaret ediyor: Açığın kayda değer bölümü depolardaki petrolden karşılanıyor. 8

Stratejik rezervler tam da bu tür kesintiler için tutuluyor, ancak sınırsız değiller. Reuters’ın haberine göre ABD Stratejik Petrol Rezervi eylül başında 289,7 milyon varile indi; bu seviye 1982’den bu yana en düşük düzey. 17 Stok satışları geçici bir kesintinin etkisini azaltabilir, fakat günde milyonlarca varile ulaşan kalıcı bir kaybın yerine süresiz biçimde geçemez.

İkinci aşama neden daha zor olabilir?

IEA’nın eylül görünümü, küresel petrol arzının 2026’da günde 5,7 milyon varil azalacağını ve Körfez arzının tam toparlanmasının 2027’ye kadar gerçekleşmeyeceğini öngörüyor. 1 Bu tablo, piyasanın dayanıklılığını giderek daha fazla üç koşula bağlıyor: alternatif rotaların açık kalması, Körfez dışı ek arzın gelmeye devam etmesi ve talebin kısıtlı arzla dengelenecek kadar zayıflaması.

Tüketiciler ve işletmeler açısından risk ham petrol fiyatıyla sınırlı değil. Daha pahalı veya daha az güvenilir petrol akışları; taşımacılık ve rafine ürün maliyetlerini yükseltebilir, bu da daha geniş enflasyon baskılarına dönüşebilir. Piyasa şimdiye kadar olağanüstü büyüklükteki şoku absorbe etti; ancak bunu, gelecekteki şokları yönetmeyi sağlayan stokları tüketerek yaptı.

Sonuç

Savaş, aksayan Orta Doğu arzının yerine kalıcı ve güvenli bir sistem koymadı. Bunun yerine yön değiştiren sevkiyatlara, Amerika kıtasından rekor ihracata, acil rezervlere ve daha düşük talebe dayalı geçici bir denge yarattı. Küresel stoklar şimdiden yaklaşık 507 milyon varil azalırken ve normal Körfez akışlarının tam dönüşü 2027’den önce beklenmezken, petrol piyasası yeni bir tırmanışa karşı son derece hassas kalmayı sürdürüyor. 191