Hürmüz krizi Körfez’in ekonomik modelini ve ABD ile güvenlik pazarlığını zorluyor

İran savaşı Körfez ekonomileri için tek bir deniz geçidini kritik hâle getirdi: Hürmüz Boğazı. Savaştan önce küresel petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) akışlarının yaklaşık beşte biri bu dar su yolundan geçiyordu. Boğazdaki aksama, Körfez ihracatçılarının ürettikleri enerjiyi gelire dönüştürme kapasitesini sınırlıyor; petrol fiyatlarının yükselmesi ise bazı kamu gelirlerini kısmen destekliyor. 512

Ancak fiyat artışı ile ihracat geliri aynı şey değil. Yüksek fiyat, müşteriye ulaşabilen variller için avantaj sağlar; limandan çıkamayan petrol veya LNG kargolarının kaybını ise bütünüyle kapatmaz. Depolama alanları doldukça üretimin azaltılması gerekebilir. Alternatif boru hattı ya da Hürmüz dışındaki liman bağlantısı bulunan ülkeler daha esnek davranabilir, fakat onlar da riskten tamamen çıkmış değildir.

Petrol pahalıyken neden zarar büyüyor?

Reuters’ın analizine göre boğazın kapanması bölgedeki petrol üreticilerinin kaderini ayırdı: Suudi Arabistan, yüksek fiyatlar ve alternatif ihracat kapasitesi sayesinde göreli olarak avantaj sağlarken, benzer sevkiyat seçenekleri olmayan ülkeler milyarlarca dolar kaybetti. 12

Sorun uzadıkça enerji gelirlerinin ötesine yayılıyor. Deniz taşımacılığındaki kısıtlar üretim kesintilerine yol açabilir; saldırılar ve bölgesel güvensizlik limanları, havalimanlarını, otelleri ve ticari merkezleri de etkileyebilir. 1516 Körfez hükümetleri bu nedenle Hürmüz’e bağımlılığı azaltacak boru hatları, limanlar ve diğer altyapılara sermaye ayırıyor. 2

Ülkelere göre kırılganlık

Irak: Mali açıdan en açık ülke

Irak, petrol ihracatı için anlamlı bir alternatif güzergâha sahip olmadığı için en kırılgan üreticiler arasında bulunuyor. İhracat engellendiğinde, kamu harcamalarını taşıyan petrol gelirleri hızla riske giriyor. Reuters’ın değerlendirmesi, alternatif sevkiyat rotası olmayan ülkeleri boğaz kapanışının başlıca kaybedenleri olarak gösteriyor. 12

Bu nedenle Irak açısından mesele yalnızca daha zayıf bir büyüme görünümü değil. Ham petrolün uzun süre ihraç edilememesi; maaşlar, kamu hizmetleri, yeniden imar ve sermaye yatırımlarının finansmanını doğrudan kısıtlayabilir.

Suudi Arabistan: Kısmi koruma, tam güvence değil

Suudi Arabistan petrolünün bir bölümünü Kızıldeniz’e bağlanan altyapı üzerinden sevk edebiliyor. Bu imkân, yüksek petrol fiyatlarıyla birlikte, Riyad’ı Irak gibi alternatif çıkışı olmayan üreticilere kıyasla daha iyi bir konuma getiriyor. 12

Yine de yön değiştirilen ihracat, ekonomik maliyeti sıfırlamıyor. Bölgesel saldırılar ve kesintiler ulaşım, turizm ve ticari faaliyetleri tehdit ederken; güvenlik ile dayanıklı enerji ve lojistik altyapısı için ilave harcama baskısı yaratıyor. 215 Bu harcamalar, uzun vadeli iç yatırım planlarını sürdürmek için gerekli mali alanla rekabet ediyor.

Katar: LNG için güvenli geçiş şart

Katar’ın kırılganlığı özellikle yüksek; çünkü LNG ihracat modeli Hürmüz’den güvenli deniz geçişine dayanıyor. Reuters, Körfez ihracatçılarının bu tek boğaza aşırı bağımlı olduğunu ve kalıcı bir barış sağlansa bile gelecekteki kapanmaların artık süreklilik taşıyan bir risk olduğunu vurguluyor. 3

Katar için güvenli seyrüsefer tali bir lojistik meselesi değil; LNG müşterilerine düzenli tedarik sağlayabilmenin ve uzun vadeli doğal gaz yatırımlarına duyulan güveni korumanın ön koşulu. Bu yüzden çatışmalar hafiflese dahi, açılması belirsiz veya kısıtlı kalan bir boğaz ekonomik baskıyı sürdürebilir.

BAE: Alternatif çıkış var, ancak çeşitlenmiş ekonomi de risk altında

Birleşik Arap Emirlikleri, Füceyre bağlantısı dâhil Hürmüz dışındaki boru hatları ve limanlar aracılığıyla boğazı kısmen aşabiliyor. Bu durum ülkenin maruziyetini azaltıyor, ancak ortadan kaldırmıyor. 12

BAE’nin riski petrolün ötesine uzanıyor: Ticaret, limanlar, havacılık, finans ve gayrimenkul; bölgesel saldırılardan ve deniz taşımacılığı kısıtlarından etkilenebilecek bağlantılı sektörler. Alternatif altyapı yatırımları zamanla dayanıklılığı artırabilir, fakat kısa vadede ek maliyet anlamına geliyor. 215

Büyüme ve bütçe baskısı birbirini besliyor

İhracat kesintisinin ilk beklentilerden uzun sürmesi, büyüme tahminlerini zayıflattı. Reuters’ın temmuz ayındaki anketinde, Körfez ekonomilerinin çoğunun 2026’da üç ay önce öngörülenden daha sert daralacağı, ardından 2027’de toparlanabileceği beklendi. Ankette en büyük tahmin indirimleri Katar ve Kuveyt için yapıldı; her iki ekonomi için de 2026’da %8,1 daralma öngörüldü. 6

Mali baskı iki yönden geliyor:

• İhracat hacimleri ve bunlara bağlı faaliyetler zarar görüyor.
• Güvenlik, onarım ve dayanıklılık harcamaları artıyor.
• Hükümetler iç yatırım ve ekonomik çeşitlendirme programlarını koruma baskısıyla karşılaşıyor.
• Uzayan belirsizlik; ticareti, havacılığı ve özel sektör güvenini zayıflatabiliyor. 2615

Suudi Arabistan ve BAE, Irak ya da Katar’a kıyasla daha geniş tamponlara ve alternatif güzergâhlara sahip. Buna rağmen kriz, çeşitlenmiş Körfez ekonomilerinin bile bölgesel enerji ve ticaret koridorlarının güvenliğine bağlı kaldığını gösteriyor.

ABD’nin güvenlik şemsiyesi neden sorgulanıyor?

Ekonomik sarsıntı, Körfez başkentlerinde siyasi bir soruyu daha görünür hâle getirdi: ABD’nin güvenlik şemsiyesi, bölgesel tırmanışın yarattığı risklerle orantılı bir koruma sağlıyor mu? Reuters’a göre Körfez kaynakları ve analistler, İran saldırılarının altyapıya zarar vermesi ve ABD korumasına dayanan ülkelerdeki zafiyetleri açığa çıkarması sonrasında artan bir huzursuzluk görüyor. 1415

Körfez ülkelerinin Washington’dan talebi yalnızca ateşkes değil. Bu ülkeler, enerji altyapısına yönelik tehditleri kalıcı biçimde sınırlayacak ve enerji arzının yeniden baskı aracı olarak kullanılmasını engelleyecek bir düzenleme istiyor. Açıklanan öncelikler arasında füze ve İHA saldırılarına uygulanabilir sınırlamalar ile Hürmüz’de deniz taşımacılığı için kalıcı güvence bulunuyor. 11

Bu tablo, ABD-Körfez ilişkilerinin mutlaka kopacağı anlamına gelmiyor. Ancak gelecekteki ekonomik, askerî ve diplomatik iş birliğinin daha somut bir ölçütle değerlendirilmesi muhtemel: Bölgenin ihracat can damarını ve ticari altyapısını gerçekten daha güvenli kılıyor mu?

Washington için yaklaşık 4 trilyon dolarlık risk

Al Jazeera’nın aktardığı bir analiz, Suudi Arabistan, Katar ve BAE’nin ABD’ye yönelik açıklanmış ekonomik taahhütlerini yaklaşık 4 trilyon dolar olarak hesapladı. Analiz, üç hükümetin savunma, enerji altyapısı ve ticaret dayanıklılığına öncelik vermesi nedeniyle savaşın bu taahhütleri yerine getirmeyi zorlaştırabileceği uyarısında bulundu. 18

Bu duyuruların tamamını, imzalanmış ve hemen harcanacak sözleşmeler olarak görmek doğru olmaz. Yine de siyasi risk açık: Daha düşük ihracat nakit akışı ve artan iç öncelikler; planlanan yatırımları, alımları ve ortaklıkları yavaşlatabilir, küçültebilir ya da başka alanlara yönlendirebilir.

Washington açısından gecikmeler, ekonomik bir takvimi daha geniş bir güvenlik müzakeresinde pazarlık unsuruna dönüştürebilir. Körfez hükümetlerinin, yurt dışına aynı hızla sermaye yönlendirmeden önce daha güçlü hava ve füze savunması, güvenli deniz taşımacılığı düzenlemeleri ve kritik altyapı için inandırıcı koruma araması beklenebilir. Hürmüz’ün tekrarlayan bir kırılganlık olarak kalması, altyapı, ticaret ve dış ilişkileri tek bir güvenlik ortağına bağımlı olmaktan çıkarma teşvikini de güçlendirir. 21114

Sonuç

Savaş, Körfez’in ekonomik modelindeki yapısal açığı görünür kıldı: Çok büyük enerji serveti ve küresel yatırım kapasitesi, hâlâ dar ve kırılgan bir deniz çıkışına bağlı. Petrol geliri bakımından Irak en açık riskle karşı karşıya; Katar LNG sevkiyatında özellikle doğrudan bir darboğaz yaşıyor; Suudi Arabistan ve BAE ise işe yarayan fakat sınırlı alternatiflere sahip.

Kalıcı sonuç ekonomik olduğu kadar siyasi de olabilir. Hürmüz’ün yeniden açılması ticareti canlandırabilir; ancak yatırım güvenini ve ABD-Körfez güvenlik pazarlığını onarmak için yalnızca geçidin açılması değil, güzergâhın güvenliğine dair kalıcı güvenin de yeniden kurulması gerekecek. 31114