İran savaşı Körfez’in ABD’ye yönelik 4 trilyon dolarlık vaatlerini zorluyor

İran savaşı yalnızca petrol fiyatlarını yukarı çeken bir enerji krizi değil. Körfez ülkeleri açısından savaş; ihracat güzergâhlarındaki aksama, enerji ve ulaştırma altyapısının korunması için artan maliyetler ve büyük iç kalkınma programlarının finansmanı anlamına geliyor. Bu baskılar, Suudi Arabistan, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) ABD’ye yönelik yaklaşık 4 trilyon dolarlık yatırım ve ekonomik değişim taahhüdünün hayata geçirilmesini de zorlaştırıyor. 94

Taahhütler neden daha kırılgan?

Peterson Uluslararası Ekonomi Enstitüsü’ne (PIIE) göre Suudi Arabistan, Katar ve BAE, Başkan Donald Trump’ın “America First” yatırım girişimi çerçevesinde yabancı hükümetlerle ilişkilendirilen yaklaşık 6 trilyon dolarlık toplam taahhüdün neredeyse 4 trilyon dolarını oluşturuyor. Ancak bu tutar, tek seferde aktarılacak hazır bir nakit havuzu değil: Yatırım, satın alma ve ekonomik değişim unsurlarını bir araya getiriyor; çoğu yıllara yayılıyor ve bir kısmının takvimi ya da proje ayrıntıları net değil. 74

Savaş koşullarında bu ayrım daha da önemli hâle geliyor. PIIE, çatışmanın Körfez ülkelerinin sadece ödeme ve yatırım kapasitesini değil, kaynaklarını içerideki acil ihtiyaçlara yöneltmeleri nedeniyle bu vaatleri yerine getirme isteğini de sorgulatabileceğini belirtiyor. 9

Bütçeler üzerinde aynı anda şu baskılar oluşuyor:

• savunma ve kritik altyapı koruma harcamalarının artması;
• enerji, ulaşım ve ticaret sistemlerinde onarım ile dayanıklılık yatırımları;
• doğrudan yabancı yatırım girişlerinde zayıflama ve borçlanma maliyetlerinde yükseliş;
• çeşitlendirme, istihdam ve büyük yerli projelere finansmanı koruma ihtiyacı. 1

Özellikle Suudi Arabistan için tercih meselesi büyük önem taşıyor. Ekonomik dönüşüm stratejisi, ülke içindeki projelere uzun vadeli ve yüksek hacimli sermaye aktarımına dayanıyor. Mali alan daraldıkça, yurtdışındaki isteğe bağlı yatırımlar yerine yerel projeler ve istihdam öncelik kazanabilir. Bu, Washington’la ilişkilerin kopacağı anlamına gelmez; savaş riskinin dayattığı bir kaynak tahsisi kararını yansıtır.

IMF tahminleri şokun boyutunu gösteriyor

Uluslararası Para Fonu’nun (IMF) büyüme tahminleri, enerji altyapısı ve deniz taşımacılığındaki kesintilerle birlikte hızla kötüleşti.

IMF, Nisan ayı bölgesel güncellemesinde; ticaretin yeniden başlayıp üretimin yıl ortasına doğru normalleştiği varsayılan referans senaryoda bile Orta Doğu, Kuzey Afrika, Afganistan ve Pakistan bölgesi için 2026 büyümesini %1,4 öngördü. Bu oran, Ekim 2025 tahminine göre 2,3 puanlık düşüşe işaret ediyor. Fon, savaştan doğrudan etkilenen Körfez petrol ihracatçılarında aşağı yönlü revizyonların 15 puana kadar çıktığını kaydetti.

IMF’nin temmuz güncellemesine ilişkin haberlerde ise daha geniş Orta Doğu ve Orta Asya bölgesi için 2026 büyümesi yalnızca %0,7 olarak verildi; bu, nisan tahmininin 1,2 puan altında. Bu görünüm, Hürmüz Boğazı’nın temmuz ortasında yeniden açılmaya başlaması ve trafiğin Mart 2027’de savaş öncesi düzeye dönmesi varsayımına dayanıyor. Dolayısıyla beklenen iyileşme, enerji akışlarının yeniden kurulmasına son derece bağımlı.

Ülke bazındaki tahminler, maruziyetin ne kadar farklılaştığını ortaya koyuyor:

• Katar: 2026 tahmini 14,7 puan düşürülerek %8,6 daralmaya çekildi. Geniş çaplı altyapı hasarı ve kesintiye uğrayan doğal gaz ihracatına yüksek bağımlılık bu görünümde etkili.
• Suudi Arabistan: İlgili güncellemede büyüme tahmini %4,5’ten %1,7’ye indirildi. Kızıldeniz’e uzanan alternatif ihracat altyapısı ülkeye bazı komşularına göre daha fazla dayanıklılık sağlasa da büyüme ve kamu maliyesi üzerinde savaş baskısı sürüyor.
• BAE: Aynı güncellemede büyüme beklentisi %5,6’dan %1,7’ye düşürüldü.
• Irak: IMF, enerji üretimi ve taşımacılığın normale dönmesi hâlinde olası bir toparlanmadan önce, Irak ekonomisinin 2026’da %6,8 daralacağını öngördü.

Bu nedenle 2027’de olası güçlü büyüme dikkatle okunmalı. Bu, 2026’daki düşük üretim ve ticaret düzeyinden kaynaklanan bir baz etkisini yansıtabilir; ekonomilerin daha derin yapısal kırılganlıklarının ortadan kalktığını göstermeyebilir.

Hürmüz’deki tıkanma, yüksek petrol fiyatını gelir artışına dönüştürmüyor

Hürmüz Boğazı, bölgesel zararın merkezinde bulunuyor. IMF’ye göre küresel petrolün yaklaşık dörtte biri ila %30’u ile sıvılaştırılmış doğal gazın (LNG) yaklaşık %20’si bu dar geçitten geçiyor. Deniz trafiğinin engellendiği ya da güvenlik riski taşıdığı koşullarda, gösterge enerji fiyatları yükselse bile ihracatçılar satabilecekleri hacmi kaybedebiliyor.

Bu yüzden savaşın etkisi üreticiler arasında eşit dağılmıyor. Alternatif rotası olan ülkeler ihracatlarının bir bölümünü sürdürebilirken, Hürmüz’ü by-pass edecek sınırlı seçeneği bulunan Irak ve Kuveyt gelir kaybına daha açık durumda.

Irak bu tablonun en çarpıcı örneği. Reuters, kesintinin ilk döneminde ana güney sahalarındaki üretimin, Hürmüz üzerinden ihracatın normal biçimde yapılamaması nedeniyle yaklaşık %70 düşerek günde 1,3 milyon varile gerilediğini bildirdi. Depolama tesisleri doldukça üretim daha da azaltıldı.

Petrolün kamu maliyesindeki ağırlığı nedeniyle sonuçlar ağır. Columbia Üniversitesi Küresel Enerji Politikası Merkezi’nin hesaplamasına göre IMF, Irak’ın 2026’da günlük ortalama 3,5 milyon varillik ihracat üzerinden petrol satışından 79 milyar dolar gelir elde etmesini bekliyordu. Savaş öncesi fiyat varsayımlarında, sıfıra yakın ihracatla geçen her ayın yaklaşık 6,6 milyar dolarlık gelir kaybına karşılık gelmesi beklenirdi.

Irak’ın sorunu savaşla başlamadı

Çatışma, Irak’ın mevcut zafiyetini görünür kıldı: petrol gelir akışındaki kesintilere karşı sınırlı koruma. Ana ihracat rotasının durması; kamu gelirlerini, üretimi, ithalat kapasitesini ve devletin harcama düzeyini aynı anda etkiliyor.

IMF’nin 2026 için %6,8’lik daralma tahmini, petrol üretimindeki ve ihracat lojistiğindeki bozulmayla bağlantılı. 2027’ye dair toparlanma beklentisi ise bu sistemlerin normalleşmesine dayanıyor. Bu toparlanma gerçekleşse bile petrol gelirlerine yapısal bağımlılığı ya da petrol dışı ihracat tabanının zayıflığını tek başına çözmeyecek.

Washington ve Körfez için siyasi risk

Bu yatırım vaatlerinin ayrıca bir hesap verebilirlik sorunu bulunuyor. Rakamların büyüklüğü siyasi açıdan etkileyici olsa da uzun uygulama dönemleri ve sınırlı proje ayrıntıları, kesinleşmiş yatırımlarla genel ticari hedefleri ayırmayı güçleştiriyor. PIIE, daha geniş “America First” taahhütlerinin sonuçlarının belirsizliklerle gölgelenmiş olduğunu vurguluyor. 114

Taahhütler aynı zamanda pazarlık aracına dönüşebilir. Güney Kore’nin ABD’ye 350 milyar dolarlık yatırım sözü, tarife görüşmeleriyle iç içe geçti: Washington, anlaşmanın uygulanmasındaki gecikmeleri gerekçe göstererek belirli Güney Kore ithalatında tarifeleri %15’ten %25’e çıkarma tehdidinde bulundu. Bu örnek Körfez ülkelerine uygulanacak bir politikanın kanıtı ya da doğrudan şablonu değildir. Ancak yatırım vaatlerinin ticaret ve güvenlik ilişkilerindeki daha geniş pazarlıklarda baskı aracı olabileceğini gösteriyor.

Savaş, Körfez yönetimlerinin temel stratejik varsayımını da sınayabilir: ABD ile yakın hizalanmanın enerji altyapısı ve deniz taşımacılığı için güvenilir koruma sağlayıp sağlamadığı. Liderler, güvenlik ilişkisinin kendilerini gerilime veya misilleme riskine açık bıraktığı sonucuna varırsa, daha fazla stratejik özerklik ve egemen varlık fonlarının nereye yöneltileceği konusunda daha geniş takdir yetkisi arayabilir. Bu da yatırım kararlarını Washington’ın siyasi baskısına daha az duyarlı kılabilir.

Belirleyici unsur: Kesintinin süresi

Taahhütlerin gerçekleşip gerçekleşmeyeceğinde ana değişken, aksamanın ne kadar süreceği. Hürmüz’de güvenli geçişin, enerji ihracatının ve yatırımcı güveninin kalıcı biçimde yeniden sağlanması mali alanı genişletebilir ve 2027 toparlanmasını destekleyebilir. Uzayan bir savaş ise savunma, yeniden inşa, iç çeşitlendirme ve dış yatırım arasında daha sert tercihleri zorunlu kılar.

Körfez ülkelerinin ABD’ye yönelik taahhütleri ortadan kalkmış değil. Ancak savaş bu vaatlerin niteliğini değiştirdi: Artık yalnızca diplomatik duyurular veya ticari hedefler değil; ticaret rotalarının yeniden açılmasına, kritik altyapının korunmasına ve bölge ekonomilerinin içeride dayanıklılık finanse edebilmesine bağlı koşullu hedefler. 9