Körfez’deki aksama petrol piyasasını neden bu kadar sert etkiliyor?

Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov’a göre küresel petrol piyasasındaki sert sarsıntının ana kaynağı, Rusya’daki rafinerilere yönelik Ukrayna saldırıları değil, Körfez’de üretim ve deniz taşımacılığını etkileyen güvenlik krizi. Peskov, uluslararası piyasadan büyük miktarda petrolün çekildiğini ve bunun dünya ekonomisi açısından ciddi sonuçlar doğurabileceğini söyledi. 16

Bu değerlendirme, iki ayrı ancak birbirini ağırlaştıran soruna işaret ediyor: Rusya’nın kendi rafinaj sistemindeki aksama ve Körfez’den petrol çıkışını zorlaştıran daha geniş çaplı rota güvenliği krizi.

Rusya petrol ürünü ihracatını neden sınırladı?

Ukrayna’nın Rus petrol altyapısına yönelik saldırıları, ülkedeki rafineri üretimini düşürdü; bunun sonucunda yakıt sıkıntıları ve bazı bölgelerde karne uygulamaları görüldü. Moskova’nın petrol ürünleri, özellikle de dizel ihracatına getirdiği kısıtlamaların amacı iç piyasadaki arzı korumaktı. Bu karar aynı zamanda küresel dizel piyasasındaki baskıyı da artırdı. 23

ABD Başkanı Donald Trump, Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy’ye Rusya’daki dizel tesislerini hedef almama çağrısı yaptı. Trump, saldırıların dünyayı etkileyen bir dizel daralmasına katkıda bulunduğunu savundu. Peskov da Kremlin’in, “sivil ekonomik altyapıya” yönelik saldırıların durdurulması yönündeki çağrıları memnuniyetle karşıladığını söyledi. 14

Ancak Kremlin, Ukrayna’nın ekonomik altyapısına yönelik saldırılarda karşılıklı bir itidal taahhüdü vermedi. 15

Suudi Arabistan’ın Doğu-Batı Boru Hattı neden kritik?

Suudi Arabistan, Riyad ve Medine bölgelerinde düzenlenen çoklu İHA saldırılarının ardından Doğu-Batı ham petrol boru hattını geçici olarak kapattı. Suudi makamları İHA’ların Irak’tan geldiğini açıkladı; saldırıları kimin düzenlediği ise netlik kazanmadı.

Yaklaşık 1.200 kilometrelik bu hat, Suudi Arabistan’ın doğusundaki petrol üretim bölgelerini Kızıldeniz kıyısındaki Yenbu limanına bağlıyor. Hattın stratejik önemi, tankerlerin Hürmüz Boğazı’ndan geçmesine gerek kalmadan petrolün ihraç pazarlarına ulaştırılmasına imkân vermesi.

Riyad, kapatmanın ihtiyati bir tedbir olduğunu belirtti. Kesintinin ne kadar süreceği ve fiziksel petrol arzına nihai etkisi belirsizliğini koruyor. Onarımın beş ila altı haftayı bulabileceğini söyleyen kaynaklar da var; daha hızlı bir yeniden devreye alma bekleyenler de bulunuyor.

Peskov, sadece bu hattaki aksamanın küresel arzın yüzde 4’ünden fazlasını piyasadan çıkardığını öne sürdü. Bu, Kremlin sözcüsünün değerlendirmesi; teyit edilmiş unsurlar ise hattın geçici olarak kapatılması ve Hürmüz’e alternatif niteliğindeki kritik konumu. 5

Hürmüz, Kızıldeniz ve Babülmendep etkisi

Sorun tek bir boru hattıyla sınırlı değil. Uluslararası Enerji Ajansı’na (IEA) göre Körfez ülkelerinin ağustos ayındaki toplam petrol ihracatı yaklaşık 13 milyon varil/gün düzeyinde kaldı; bu, savaş öncesi seviyenin neredeyse yarısı. Hürmüz’ü baypas eden güzergâhlardaki artış ve ABD askeri eskortları ham petrol kaybını kısmen sınırladı. Buna karşılık rafine ürün ve LPG ihracatı keskin biçimde düşük kaldı; Hürmüz’deki akış da hâlâ ciddi şekilde kısıtlı.

Babülmendep Boğazı’ndaki saldırılar ve güvenlik riski de Kızıldeniz üzerinden yapılan taşımacılığı zorlaştırıyor. IEA, küresel arz açığını Hürmüz’deki kapanma, Babülmendep saldırıları, İran ihracatındaki düşüş ve diğer kesintilerle ilişkilendiriyor. 18

Bu üç baskı noktası birlikte piyasanın hareket alanını daraltıyor:

• Hürmüz’deki kısıtlamalar, Körfez petrolünün başlıca deniz çıkışını sınırlandırıyor.
• Doğu-Batı Boru Hattı’nın devre dışı kalması, Suudi Arabistan’ın Kızıldeniz’e uzanan ana kara alternatifi üzerinde baskı yaratıyor.
• Babülmendep’teki güvensizlik, Kızıldeniz-Süveyş üzerinden Avrupa pazarlarına giden gemilerin riskini artırıyor.

Sonuç sadece satışa sunulan petrol miktarının azalması değil. Daha az güvenilir rota, daha yüksek sigorta ve navlun maliyeti, ayrıca üretici ve alıcıların başka bir hattaki kapanmayı telafi etme kapasitesinin düşmesi anlamına geliyor.

Fiyatlar ve tanker navlunları sert yükseldi

Nakliye saldırılarının arz kesintisinin uzayacağı endişesini büyütmesiyle petrol fiyatları hızlı tırmandı. Brent petrol, 9 Eylül’de varil başına 101,21 dolardan kapandı. 10 Eylül’de ise gün içinde 108 doların üzerine çıktıktan sonra yüzde 6,34 artışla 107,63 dolardan kapandı.

Deniz taşımacılığı maliyeti de rekor seviyelere yükseldi. Reuters’ın Baltic Exchange verilerine dayandırdığı habere göre, Umman Körfezi’nden Çin’e petrol taşıyan VLCC tipi süper tankerlerin navlunu Worldscale 450’ye ulaştı; bu yaklaşık varil başına 11,50 dolara karşılık geliyor. Bu oran, 2026’da uygulamaya alınmasından bu yana en yüksek seviye olarak kayda geçti.

Yüksek navlun, özellikle daha uzun alternatif güzergâhları kullanmak zorunda kalan veya ilave güvenlik riskleriyle karşılaşan petrol ithalatçıları için ham petrol fiyatlarındaki artışın etkisini daha da büyütebilir.

IEA: Normal Körfez akışları 2027’den önce dönmeyebilir

IEA, küresel petrol arzının 2026’da günde 5,7 milyon varil azalacağını öngörüyor. Kuruma göre normal Körfez petrol akışlarının tam olarak toparlanması 2027’den önce beklenmiyor. 17

Bu tahmin, kısa süreli bir fiyat sıçraması ile kalıcılaşabilecek bir arz sorunu arasındaki farkı ortaya koyuyor. Kalıcı bir rahatlama için Körfez ve Kızıldeniz rotalarında güvenli ve öngörülebilir taşımacılığın yeniden sağlanması, hasar gören üretim ve ihracat altyapısının da devreye dönmesi gerekecek.

Peskov’un açıklaması tablonun bir yönünü öne çıkarıyor: Küresel petrol şokunun merkezinde Körfez krizi bulunuyor. Rusya’nın ihracat kısıtlamaları ise kendi rafinaj sistemindeki hasar nedeniyle iç pazarı korumaya dönük ayrı bir tedbir niteliğinde. Her iki gelişme de dizel arzını sıkılaştırıyor, ancak bunu farklı kanallardan yapıyor. 12