Hürmüz Boğazı’ndaki aksama Avrupa’da dizel ve doğal gaz maliyetlerini neden artırıyor?

Hürmüz Boğazı’ndan petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) taşımacılığındaki aksama, Avrupa için hızla bir enerji maliyeti şokuna dönüştü. Petrol ve gaz küresel piyasalarda fiyatlandığı için Avrupa ülkeleri Körfez üreticilerinden doğrudan alım yapmasa bile, sevkiyatların belirsizleşmesi veya daralması toptan enerji maliyetlerini yükseltebiliyor.

Mevcut tablo iki gerçeğe işaret ediyor: Avrupa’nın ani bir petrol arz acil durumunu yumuşatacak araçları var; ancak haneler ve işletmeler dizel, benzin ve doğal gazda yüksek bir jeopolitik risk primiyle şimdiden karşı karşıya.

Pompa fiyatlarında dizel daha sert yükseldi

Avrupa Komisyonu’nun Haftalık Petrol Bülteni’ne dayanan bir Eylül raporuna göre, AB’de Euro-super 95 benzinin ortalama litre fiyatı 23 Şubat’taki 1,64 avrodan 7 Eylül’de 2,04 avroya çıktı. Bu yaklaşık %24’lük artış anlamına geliyor. Aynı dönemde dizel litre fiyatı 1,59 avrodan 2,11 avroya yükseldi; artış yaklaşık %33 oldu.3

Aradaki fark önemli. Dizel, karayolu yük taşımacılığı ve ticari ulaşımın temel girdilerinden biri. Bu nedenle dizeldeki daha hızlı artış, yalnızca istasyondaki faturayı değil, lojistik maliyetleri üzerinden tedarik zincirlerini de etkileyebilir. Komisyonun bülteni, AB ülkelerindeki petrol ürünlerinin haftalık tüketici fiyatlarını karşılaştırıyor.1

Ülkeler arasındaki artışlar da aynı değildi. Benzinde en büyük artışlar yaklaşık %36 ile Danimarka ve Finlandiya’da görülürken, dizelde en yüksek artış yaklaşık %47 ile Bulgaristan’da kaydedildi.3 Bu oranlar tek başına haneler veya işletmeler üzerindeki maliyet yükünü ölçmez; ancak şokun Avrupa geneline eşit dağılmadığını gösterir.

Piyasa, enerji rotalarındaki riski yeniden fiyatlıyor

Hürmüz’den geçen trafiğin azalması, ham petrol ve rafine ürünlere erişim endişesini artırdı. Reuters’ın aktardığı ön verilere göre eylül ayındaki bir günde boğazdan yalnızca dört emtia gemisi geçti; önceki 10 günün günlük ortalaması yaklaşık 15’ti.3

Brent petrol, 10 Eylül’de tek seansta %6,34 yükselerek varil başına 107,63 dolardan kapandı. ABD ham petrolü ise 102,48 dolarda kapandı.18 Ham petrolün pahalanması Avrupa’daki rafinerilerin maliyetini artırır; bunun benzin, dizel ve jet yakıtı fiyatlarına yansıması beklenir. Ancak bu yansımanın hızı ve boyutu ülkeden ülkeye değişir.

Doğal gazda LNG kaynaklı ayrı bir baskı var

Avrupa’nın riski petrolle sınırlı değil. Avrupa doğal gaz piyasasının temel göstergelerinden Hollanda TTF’de fiyat, 7 Eylül’de megavat-saat başına 75,2 avroya çıktı. Bu, 2022 sonundan bu yana görülen en yüksek seviye olarak bildirildi.13

Mekanizma basit: Körfez’deki taşımacılık sorunu petrolün yanı sıra LNG sevkiyatını da etkiliyor. LNG kargolarının hareketi zorlaştığında Avrupa, diğer ihracatçılardan gelen sınırlı arz için daha yoğun rekabet etmek zorunda kalıyor. Bu da depoların doldurulmasının maliyetini yükseltiyor ve piyasayı soğuk hava ya da yeni bir arz kesintisine karşı daha hassas hâle getiriyor.

Yüksek fiyat, hemen fiziksel kıtlık anlamına gelmiyor

Avrupa’nın petrol arz güvenliği için kısa vadeli tamponları bulunuyor. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) üyesi ülkelerin, net petrol ithalatlarının en az 90 gününe eşdeğer acil petrol stoku tutması gerekiyor.1 Bu stoklar fiyatların yükselmesini engellemez; fakat kesinti sırasında piyasaya ek arz sağlayarak geçici bir taşımacılık şokunun anında fiziksel kıtlığa dönüşmesi riskini azaltabilir.

Bu nedenle Avrupa’daki kısa vadeli tabloyu arz yeterliliği ile satın alınabilirlik arasındaki fark üzerinden okumak gerekiyor. Acil stoklar ve alternatif tedarik rotaları petrole erişimi destekleyebilir. Buna karşılık haneler, nakliyeciler, havayolları ve enerji yoğun sektörler daha yüksek ve daha oynak maliyetlerle karşı karşıya kalmayı sürdürüyor.

Bundan sonra hangi göstergeler izlenmeli?

Belirleyici unsurlar; taşımacılık aksamasının süresi ve şiddeti, ikame LNG ve ham petrol arzının bulunabilirliği ile kış talebinin ne zaman güçleneceği olacak. Kısıtların kalıcılaşması, dizel ve jet yakıtı piyasalarını sıkı tutabilir, doğal gaz fiyatlarını yüksek seviyede destekleyebilir ve taşımacılık ile enerji yoğun ürünler üzerinden enflasyon baskısını artırabilir.

Şimdilik şokun en görünür yüzü pompada: Benzin ve dizel fiyatları belirgin biçimde arttı. Dizeldeki daha büyük yükseliş ise ekonomi geneline yayılma riski bakımından daha kritik. Brent ile TTF’deki eş zamanlı sıçrama, Avrupa’nın tek bir yakıta özgü değil, birbirine bağlı bir petrol ve doğal gaz fiyat şokuyla karşı karşıya olduğunu gösteriyor.31318