İran, vekil güçlerden doğrudan caydırıcılığa mı yöneliyor?

İran’ın bölgesel stratejisi daha doğrudan ve devletin rolünün daha görünür olduğu bir çizgiye kayıyor. Tahran, yalnızca ortak silahlı gruplar ve inkâr edilebilir baskı yöntemlerine yaslanmak yerine füze ve insansız hava aracı saldırılarını Hürmüz Boğazı çevresindeki deniz baskısı ve Körfez’deki enerji altyapısına yönelik tehditlerle birleştiriyor. Görünen hedef; ABD, bölge hükümetleri ve küresel enerji piyasaları açısından çatışmanın maliyetini yükseltirken, gerilimi düşürmeyi de pazarlık kozu olarak elinde tutmak. 68

Dolaylı baskıdan doğrudan misillemeye

En belirgin değişim, İran devletinin kendi rolünün daha açık hâle gelmesi. Reuters’a göre İran, eylül başında iki ABD Donanması gemisine balistik füze fırlattı; ABD güçleri bunun ardından üç İran gemisini vurdu. İran tarafı ayrıca yeni saldırıların daha hızlı ve daha ağır sonuçları olacağı uyarısında bulundu. 4

Daha önceki haberlerde de, yeni ABD saldırılarının ardından İran’ın Ürdün, Bahreyn, Kuveyt ve Irak’taki ABD varlıkları olarak tanımladığı hedeflere füze ateşlediği aktarılmıştı. 9 Bu adımlar, caydırıcılık ve misillemenin merkezine yalnızca İran’la bağlantılı silahlı grupları değil, doğrudan İran devletinin askerî kapasitesini yerleştiriyor.

Bu yaklaşım baskıyı daha hızlı ve görünür kılıyor; ancak inkâr edilebilirliği azaltıyor. Doğrudan saldırılar menzili ve kararlılığı kısa sürede sergileyebilir. Buna karşılık, rakiplere daha net askerî hedefler sunuyor ve tırmanmayı hızlandırabilecek bir zemin yaratıyor.

Hürmüz Boğazı artık bir pazarlık aracı

İran’ın stratejisinde en büyük ekonomik ağırlık Hürmüz Boğazı’nda toplanıyor. Savaş öncesinde bu dar deniz geçidinden küresel petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz sevkiyatının yaklaşık beşte biri geçiyordu. 8 İran, 28 Şubat’taki ABD-İsrail saldırılarından bu yana geçişlere yönelik kısıtlamaları sıkılaştırdı; Washington ile Tahran ise boğaz üzerinde kimin denetim sahibi olduğu konusunda karşılıklı iddialar ortaya koydu. 68

İranlı yetkililer deniz erişimini siyasi koşullara bağladı. Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri Muhsin Rızai, boğazın yeniden açılması için Tahran’ın şartlarından birinin bölgesel savaşın sona ermesi olduğunu söyledi. Rızai ayrıca İran ile Umman’ın, belirlenmiş merkezi bir kanalı kullanan bir geçiş koridoru üzerinde anlaştığını belirtti. 2

Bu çerçeve, mutlak bir kapatmadan çok kontrollü aksatmaya işaret ediyor. Tahran, sınırlı ticari geçiş olasılığını korurken erişim, rota ve kısıtlamaları müzakere kozu olarak kullanabilir. İran daha sonra Körfez’de yeni bir kısıtlı bölge ve yeni deniz koridoruna ilişkin haritalar açıklayacağını; bölgeye giren gemilerin yaptırım listesine alınabileceğini duyurdu. 3

Deniz baskısı İran’a da maliyet çıkarıyor

Hürmüz üzerindeki baskı; enerji fiyatlarını, sigorta maliyetlerini, deniz taşımacılığını ve Körfez ülkelerinin siyasi hesaplarını etkileyebilir. Ancak aynı aksama İran’ı da kısıtlıyor. Reuters, İran’ın eylül itibarıyla yaklaşık yedi haftadır boğazdan kayda değer miktarda ham petrol sevk etmediğini bildirdi. 15

Bu, Tahran’ın stratejisindeki temel denge sorunu: Deniz yolunu ne kadar etkili biçimde aksatırsa uluslararası maliyeti o kadar yükseltebilir; fakat kendi ekonomisine yük bindirme, karşı tarafın deniz kuvvetlerine müdahale etmesini teşvik etme ve alternatif güzergâh arayışlarını hızlandırma riski de o kadar artar.

Daha sert bir güvenlik yapılanması

Yönetimdeki değişim, güvenlik politikasının merkezi rolünü de güçlendirdi. Muhsin Rızai, ağustosta İran’ın güvenlik ve dış politika koordinasyonunda görev alan Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi’nin sekreterliğine atandı; bu görevde Muhammed Bakır Zülkadr’ın yerini aldı. Reuters, Rızai’yi önde gelen bir sertlik yanlısı ve Dini Lider Mücteba Hamaney’in yakın müttefiki olarak tanımladı. 12

Rızai, Hürmüz kampanyasının da öne çıkan kamuoyu yüzlerinden biri oldu: Boğazın yeniden açılma koşullarını, önerilen koridoru ve kısıtlı bölge planını açıkladı. 23 Bu durum, tek ve tamamen uyumlu bir karar alma mekanizmasının kanıtı sayılmaz; ancak deniz yoluyla baskının İran’ın en üst güvenlik kurumları aracılığıyla dile getirildiğini gösteriyor.

Bununla birlikte rejimin iç politikadaki alanı savaşın ekonomik maliyetleriyle sınırlı. Reuters’ın ağustos sonundaki haberine göre yıllık enflasyon önceki ay yüzde 66’ya ulaştı ve yetkililer ek mali sıkıntıların toplumsal huzursuzluğu tetikleyebileceğinden endişe ediyor. 1 Bu nedenle güvenlik siyasetinin daha merkezî hâle gelmesi, otomatik olarak daha güçlü bir iç dayanıklılık anlamına gelmiyor.

Ortaya çıkan doktrinin unsurları

Mevcut veriler karma bir stratejiye işaret ediyor:

• Doğrudan askerî misilleme: Füzeler ve İHA’lar, aracı aktörlere ihtiyaç duymadan ABD ve bölgedeki hedeflere ulaşma kapasitesi sağlıyor. 49
• Ekonomik baskı: Deniz taşımacılığına getirilen kısıtlamalar ve Körfez enerji tesislerine yönelik tehditler, maliyeti çatışma alanının ötesine taşıyor. 368
• Koşullu gerilimi düşürme: Geçiş koridoru ve boğazı açma koşulları, deniz erişimini siyasi tavizlerle takas etmeye imkân veren bir mekanizma oluşturuyor. 213
• Süregelen bölgesel baskı: İran, kendisine yakın aktörlerle ilişkilerinden yararlanmaya devam edebilir; ancak son gelişmeler, doğrudan devletin denetimindeki araçlara daha fazla ağırlık verildiğini gösteriyor.

En büyük risk: Kalıcı bir uzlaşma olmadan tırmanma

Diplomasi, çatışmayı yeniden alevlenmekten koruyamadı. Reuters’a göre haziranda varılan geçici ateşkes daha sonra çöktü; ek ABD ekonomik baskısı sürerken müzakereler de çıkmaza girdi. 18

Risk yalnızca Hürmüz’ün tamamen kapanması değil. Bir gemiye saldırı, Körfez’deki enerji altyapısının hedef alınması ya da ABD güçleriyle yeni bir karşılıklı saldırı döngüsü, hesaplanmış baskıyı daha geniş bir bölgesel tırmanmaya dönüştürebilir. İran’ın değişen stratejisi yüksek maliyetler yükleyebildiğini gösteriyor. Ancak bu kozu kullandıkça, karşılığında doğrudan askerî ve ekonomik sonuçlarla karşılaşma ihtimali de büyüyor. 4615