PISA 2025: Yoğun Yapay Zekâ Kullanımı Fen Başarısıyla Nasıl İlişkili?

PISA 2025’in verdiği mesaj, okullarda üretken yapay zekâya izin verilip verilmemesinden çok öğrencilerin bu araçları nasıl kullandığıyla ilgili. 91 ülke ve ekonomide 760 binden fazla 15 yaşındaki öğrenciyi kapsayan araştırmada, öğrencinin kendi okuma, araştırma veya yazma emeğinin yerine geçebilecek işler için sohbet botlarını sık kullanması daha düşük fen başarısıyla birlikte görüldü. Bu karşılaştırmalar gözlemsel nitelikte; dolayısıyla yapay zekâ kullanımının puan farklarına doğrudan neden olduğunu kanıtlamıyor. 14

En çarpıcı fark: Fende 28 puan

Yazılı ödevlere taslak hazırlamak için yapay zekâyı hiç ya da neredeyse hiç kullanmadığını söyleyen öğrencilerin PISA fen değerlendirmesindeki ortalama puanı 509 oldu. Bu amaçla yapay zekâyı her gün veya neredeyse her gün kullananların ortalaması ise 481’de kaldı. Sosyoekonomik koşullar dikkate alındıktan sonra da görülen fark 28 puandı. 25

Benzer bir tablo; yeni bir konuya ilişkin ön araştırma yapmak ve okunması istenen metinleri özetlemek için yapay zekâ kullanımında da ortaya çıktı. Bu belirli görevlerdeki farkların ortalama yaklaşık 20 puan olduğu, okuma özeti için sık kullanımda ise farkın 30 puana yaklaştığı bildirildi. 612

Bu sonuç, bir sohbet botunun tek başına herhangi bir öğrencinin puanını düşürdüğü anlamına gelmiyor. Yapay zekâya daha sık başvuran öğrenciler; önceki akademik düzey, motivasyon, ev koşulları, öğretim desteği ya da kendilerine verilen ödevlerin niteliği bakımından da farklılaşabilir. Verinin desteklediği daha temkinli sonuç şu: Yoğun ve öğrencinin görevini ikame eden kullanım ile daha zayıf fen sonuçları aynı veride birlikte görülüyor. 4

Yapay zekâ artık istisna değil

Öğrencilerin yalnızca %14’ü okul çalışmaları için yapay zekâyı hiç kullanmadığını bildirdi; yani %86’sı en azından ara sıra kullanmıştı. Kullanım oranları eğitim sistemleri arasında ciddi biçimde değişti: Japonya’da yapay zekâ kullanmadığını söyleyenlerin oranı yaklaşık %40’a yaklaşırken, Vietnam’da bu oran yaklaşık %4’tü. 1

Bu nedenle okullar açısından mesele artık öğrencilerin sohbet botlarıyla karşılaşıp karşılaşmayacağı değil. Asıl mesele, sınıfta okuma, akıl yürütme, kaynak değerlendirme ve özgün yazmayı koruyan açık kuralların kurulup kurulmayacağı.

Belirleyici olan sıklık kadar kullanım amacı da olabilir

Bildirilen ilişki doğrusal değildi. PISA sonuçlarına ilişkin haberlerde, özellikle öğrenmeye yardımcı olması için haftada bir veya iki kez yapılan ölçülü kullanımın; hiç kullanmama ya da günlük kullanıma kıyasla daha iyi sonuçlarla ilişkilendirildiği aktarıldı. 9

Bir sohbet botundan açıklama için geri bildirim istemek, farklı örnekler talep etmek veya anlamayı sınayan sorular üretmesini istemek; ona okunacak metnin özetini, araştırma notlarını ya da öğrencinin bağımsız biçimde incelemediği bir ödev taslağını yazdırmakla aynı şey değil.

Kanıtlar, yapay zekânın her kullanımının öğrenmeye zarar verdiğini göstermiyor. Buna karşılık, okuma, taslak yazma ve kanıt kontrolü gibi zihinsel emeğin etrafından dolaşmak için kullanılan yapay zekânın, PISA’nın ölçtüğü becerilerle uyumsuz olabileceğine işaret ediyor.

Öğrencilere yalnızca kullanmayı değil, sorgulamayı da öğretmek gerekiyor

Öğretimin niteliği önemli görünüyor. Sık kullanıcılar arasında, yapay zekâ tarafından üretilen bilgiyi değerlendirmeyi öğrenen öğrencilerin; böyle bir eğitim almayan akranlarından yaklaşık 13 puan daha yüksek skor aldığı bildirildi. 4

Bu tablo, yapay zekânın bir koltuk değneği değil, öğrenmeyi destekleyen bir iskele olarak kullanılmasına işaret ediyor: Öğrenci aracın ürettiğini sorgulamalı, doğrulamalı ve geliştirmeli. Öğretmen rehberliğindeki bir çalışma akışı öğrenciden şunları isteyebilir:

• Yapay zekâ yanıtındaki hataları veya dayanaksız iddiaları bulmak,
• Yanıtı verilen kaynaklarla karşılaştırmak,
• Nihai cevabın gerekçesini kendi sözleriyle açıklamak,
• Yapay zekânın oluşturduğu taslağı yeniden yazıp geliştirmek,
• Aracın ne katkı sunduğunu ve öğrencinin neyi değiştirdiğini belirtmek.

Bu uygulamalar, öğrencinin sadece düzgün görünen bir ödev teslim etmesini değil, öğrenmeyi doğuran düşünme sürecinden de sorumlu olmasını sağlar.

Bulgular daha geniş bir başarı düşüşünün içinde geldi

Yapay zekâya ilişkin sonuçlar, OECD ülkelerindeki daha geniş başarı gerilemesinin ortasında yayımlandı. 2015-2025 arasında OECD ortalamasında okuma puanları 28, matematik puanları 22 ve fen puanları 7 puan düştü. 17

Bu uzun dönemli düşüşü yalnızca üretken yapay zekâya bağlamak doğru olmaz. Eğilim, sohbet botları yaygınlaşmadan önce başladı; sonuçlara ilişkin haberlerde öğrenme motivasyonu, okuma alışkanlıkları ve dijital dikkat dağınıklığı gibi daha geniş baskılara dikkat çekiliyor. 13

Okullar için çıkarım ne?

PISA 2025, öğrenci yapay zekâ kullanımının tümden yasaklanmasını savunan bir kanıt sunmuyor; daha çok ihtiyatlı ve kanıta dayalı bir yaklaşımı destekliyor. Okullar, öğrenmeyi destekleyen yapay zekâ kullanımıyla öğrencinin öğrenme işini ikame eden kullanım arasında daha net bir ayrım yapabilir.

Özellikle yüksek önem taşıyan okuma, araştırma ve yazma çalışmalarında öğrencinin temel emekten sorumlu kalması gerekiyor. Yapay zekâya izin verilen durumlarda ise kullanım; doğrulama, gerekçelendirme ve yeniden yazma adımları çevresinde yapılandırılmalı. Ana fikir basit: Sohbet botunun eğitimdeki değeri, sınıfta bulunup bulunmamasından çok öğrenciyi daha derin düşünmeye mi yönelttiğine, yoksa düşünme yükünden mi kurtardığına bağlı. 49