Rubio Neden İran’ın “Tanker Kaybedeceğini” Söylüyor?

ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio’nun “İran tanker kaybedecek” sözü, Washington’ın yeni caydırıcılık yaklaşımını özetliyor: ABD savaş gemilerine yönelik her saldırı veya saldırı girişiminin, İran’ın petrol taşımacılığına bağlı varlıkları için doğrudan bir bedeli olacağı mesajı.

ABD Merkez Komutanlığına (CENTCOM) göre İran Devrim Muhafızları, iki gün içinde bir ABD Donanması savaş gemisini iki kez balistik füzelerle hedef aldı. CENTCOM, geminin saldırılardan kaçmayı başardığını ve ABD personelinin zarar görmediğini bildirdi. ABD bunun ardından dördü Umman Körfezi’nde, biri İran’ın ana petrol ihracat merkezi Harg Adası yakınında olmak üzere beş İran ham petrol tankerini imha ettiğini açıkladı. 1520

Rubio bu karşılığı kalıcı bir kural gibi tarif etti: İran, ABD savaş gemilerini vurmaya ya da vurmaya teşebbüs etmeye devam ederse tankerlerini kaybedecek. Sonraki açıklamalarında da ABD’nin Tahran üzerindeki ekonomik baskıyı sürdüreceğini, İran’ı ekonomik olarak “boğmayı” hedeflediğini söyledi.

Neden hedef tankerler?

Bu stratejinin temelinde petrol taşımacılığının İran için hem ekonomik gelir kaynağı hem de hassas bir alan olması yatıyor. Devrim Muhafızlarıyla bağlantılı olduğu belirtilen tankerlerin hedef alınması, Washington’a denizdeki saldırılara yalnızca savaş gemileri veya üsler üzerinden karşılık vermeyen bir misilleme seçeneği sağlıyor.

Bu da tek seferlik bir hamle değildi. Reuters’ın aktardığına göre ABD güçleri, son beş tankere yönelik operasyondan birkaç gün önce Harg Adası yakınındaki bir tanker dahil üç İran tankerini vurmuştu. Böylece son operasyon, giderek yoğunlaşan deniz harekâtının devamı niteliğini taşıdı. 4

Sıkça kullanılan “bir haftada 10 İran tankeri” sayısına ise ihtiyatla yaklaşmak gerekiyor. ABD askeri açıklamalarına dayanan bir haberde, son operasyondaki beş tanker dahil önceki hafta içinde 10 tankerin etkisiz hâle getirildiği öne sürüldü. Buna karşılık diğer haberler, son operasyonda duyurulan beş gemi ile daha önce vurulan üç gemi üzerinde duruyor. 420 Mevcut haberlerden, toplam sayıyı ve her bir geminin durumunu bağımsız biçimde kesinleştirmek mümkün değil.

İran’ın karşılığı çatışmayı genişletti

İran, tanker saldırılarına ABD güçleri, ABD’nin bölgesel ortakları ve ticari gemiciliği hedef alan açıklama ve iddialarla karşılık verdi:

• İran, ABD tanker saldırılarının ardından Ürdün’deki El Azrak üssünde bulunan ABD güçlerine füze fırlattığını açıkladı. 620
• Devrim Muhafızları, Hürmüz Boğazı yakınlarında ikisi ABD gemisi, sekizi petrol tankeri olmak üzere 10 gemiye saldırı düzenlediğini iddia etti. Reuters bu iddiayı aktardı; saldırıların başarılı olduğuna dair bağımsız doğrulama olarak görülmemeli.
• Devrim Muhafızları Donanması, Kuveyt ve Bahreyn limanları yakınındaki tankerlerin mürettebatına gemileri terk etmeleri çağrısı yaptı; tankerlerin ABD eylemlerine misilleme olarak hedef alınabileceğini söyledi. 12
• Tahran, Körfez’deki enerji altyapısının ve ABD’nin petrol-doğal gaz çıkarlarının yeni saldırılara açık olduğunu bildirdi. 3

Bu gelişmeler, meseleye yalnızca ABD ile İran arasındaki bir askerî çatışma olarak bakmayı zorlaştırıyor. Bahreyn, Kuveyt ve Ürdün, ABD’nin askerî faaliyetlerine ev sahipliği yapan veya bu faaliyetleri destekleyen ülkeler arasında. Bu nedenle füze, insansız hava aracı ve deniz trafiğine yönelik misilleme riskine daha açık durumdalar.

Askerî baskıya havacılık yaptırımları da eklendi

Tanker operasyonlarına, İran’ın ticari ve lojistik ağlarını sınırlamayı hedefleyen daha geniş bir ekonomik baskı eşlik ediyor.

ABD Hazine Bakanlığı 8 Eylül’de, İran’ın havacılık sektörünü desteklediğini belirttiği 36 hedefe yaptırım uyguladı. Bakanlık; paravan şirketleri, yabancı aracılık ağlarını ve ABD menşeli uçaklar ile hassas teknolojilerin edinilmesinde kullanıldığı öne sürülen aktarma güzergâhlarını hedef aldığını açıkladı. Hazine’ye göre İran, bu sektörü silah, personel ve yasa dışı kargo taşımak için kullanıyor.

Hazine ayrıca, belirli sivil hava araçlarının geçici süreyle İran’a yeniden ihraç edilmesine izin veren İran Genel Lisansı J-1’i askıya aldı. Önceden izin verilen bazı sivil havacılık işlemlerinin sonlandırılması için de geçiş izni yayımladı. Daha önce alınan kararlar ise havacılık ve deniz taşımacılığı da dahil olmak üzere, ikincil yaptırım riski doğurabilecek İran bağlantılı faaliyet alanlarını genişletmişti.

Bu adımlar Rubio’nun mesajının ekonomik boyutunu ortaya koyuyor: Tanker saldırıları petrol varlıklarını doğrudan hedef alırken, yaptırımlar İran’ın kritik ağlarını finanse etmesini, hareket ettirmesini ve ayakta tutmasını zorlaştırmayı amaçlıyor.

Hürmüz Boğazı artık küresel petrol piyasasının da sorunu

Ekonomik baskının merkezindeki nokta Hürmüz Boğazı. Haberler, bu kritik su yolundan yakıt sevkiyatının ciddi biçimde aksadığını; yeni saldırı ve tehditlerin ise uzun sürebilecek bir kesinti kaygısını artırdığını gösteriyor. 11

Petrol fiyatları da buna tepki verdi. CNBC’ye göre Brent petrolünün varil fiyatı 1 Eylül’de yaklaşık 94,52 dolardı. Deniz taşımacılığı geriliminin tırmanmasıyla birlikte daha sonraki haberlerde Brent’in 100 dolar civarına veya üzerine çıktığı bildirildi. 51113 Fiyatlardaki artış yalnızca fiilî arz kesintilerini değil; gemilerin, limanların, ihracat altyapısının ve geçiş rotalarının hedef alınabileceği riskini de yansıtıyor.

Husiler de bölgesel baskıyı artıran unsurlardan biri oldu. Reuters, Husilerin bir Suudi hava üssü ile çok sayıda Suudi petrol hedefine insansız hava aracı ve füze saldırısı düzenledikleri yönündeki iddialarını aktardı. Bu durum, etkinin doğrudan ABD-İran geriliminin ötesine taşınabileceğine işaret ediyor. 1

Diplomasi açısından ne anlama geliyor?

Ortadaki tablo, görünür bir müzakere yolundan çok zorlayıcı bir tırmanma döngüsüne işaret ediyor. Washington, ABD kuvvetlerine yönelik saldırı girişimlerini İran petrol varlıklarında kayıpla ve daha derin ekonomik izolasyonla ilişkilendirerek caydırıcılığı yeniden kurmaya çalışıyor. Tahran ise ABD ortaklarına, askerî tesislere ve Körfez’deki ticari trafiğe maliyet çıkarabileceğini göstermeye çalışıyor.

Bu, tehlikeli bir zincir yaratıyor: Bir füze girişimi tanker saldırısına; tanker saldırısı üsler veya gemilere yönelik misillemeye dönüşebiliyor. Her yeni olay Hürmüz geçişini ve bölgesel enerji altyapısını daha da riskli hâle getiriyor. Mevcut haberlerde bu döngüyü güvenilir biçimde frenleyebilecek faal bir diplomatik kanalın bulunduğuna dair işaret yok. 3