Avrupa Banka Kârlarını Neden Hedefe Alıyor? İtalya’nın %5 Planı Ne Getirebilir?

Avrupa’daki bankaların güçlü kârları, bütçe açıklarını kapatmak isteyen hükümetlerin dikkatini giderek daha fazla çekiyor. Birleşik Krallık, Fransa, Portekiz, İsveç ve İtalya’da tartışma aynı siyasi soruda düğümleniyor: Faiz oranlarının yükselmesiyle artan banka kârlarının ne kadarı kamu bütçesine aktarılmalı? 3

Gündemin merkezinde İtalya var. Lig Partisi, 2027 bütçesi kapsamında ülkenin en büyük 10 bankasından üç yıl boyunca, her yıl kârlarının %5’i oranında katkı alınmasını istiyor. Ancak bu henüz yasalaşmış bir düzenleme değil. Verginin tam olarak hangi kâr kalemine uygulanacağı, hangi bankaları kapsayacağı ve diğer vergilerden mahsup edilip edilemeyeceği açıklanmış değil. 211

Bankalar neden cazip bir vergi hedefi?

Yüksek faiz oranları, birçok bankanın net faiz gelirini — yani kredi faizleri ile mevduata ödenen faiz arasındaki farktan doğan geliri — artırdı. Bu da Avrupa bankalarının olağan dışı derecede güçlü kârlılık sürdürmesine yardımcı oldu. Hükümetler açısından sektörün siyasi cazibesi burada: Bankalar, hane halkı ve şirketlerin borçlanma maliyetini artıran bir faiz ortamından kazanç sağlamış kurumlar olarak sunulabiliyor. 315

Birleşik Krallık’taki tablo bu argümanın ölçeğini gösteriyor. HSBC, NatWest, Barclays ve Lloyds son beş yılda toplam 200 milyar sterlin vergi öncesi kâr elde etti. 8

Elbette bu, ek verginin tartışmasız olduğu anlamına gelmiyor. Bankalar, ilave vergilerin kredi verme kapasitesini ve yatırımları azaltabileceğini; ülkenin finans merkezi olarak çekiciliğine zarar verebileceğini savunuyor. Birleşik Krallık’ta olası bir ek “beklenmedik kâr vergisi”, kurumlar vergisi, bankacılık ek vergisi ve mevcut banka harcının üzerine binecek.

İtalya’nın %5’lik önerisinde bilinenler

Lig Partisi’nin teklifi, İtalya’nın en büyük 10 bankasının kârına üç yıl boyunca yıllık %5 oranında vergi benzeri bir katkı getirilmesini öngörüyor. Amaç, 2027 bütçesinde kamu maliyesine kaynak sağlamak. 2

Parti, uygulamanın 2 milyar ila 3 milyar avro gelir yaratabileceğini belirtiyor. Bu rakam, henüz yasa tasarısına dayanan resmi bir bütçe tahmini değil; dolayısıyla vergi tasarımı açıklanana kadar yıllık ya da üç yıllık kesin hasılat olarak görülmemeli. 711

Öneri, sektörün tamamını kapsayan bir vergiden daha dar: Hedef yalnızca en büyük kredi kuruluşları ve vergi matrahı kâr. Bu yönüyle, İtalya’nın 2023’teki tek seferlik uygulamasından da ayrılıyor. İtalya o yıl, 2021 kıyas ölçütüne göre tanımlanan “aşırı” net faiz geliri üzerine %40 vergi getirmişti. 15

İtalya, son dönemde bankalar ve sigorta şirketlerinden başka bütçe tedbirleriyle de katkı almaya çalıştı. Hükümet 2024’te, finans sektöründen sağlık hizmetleri ve kırılgan kesimler için 3,5 milyar avro kaynak sağlamayı planladığını açıklamıştı. Bu durum, bankacılık sektörünün maliye politikası açısından tekrar eden bir hedefe dönüştüğünü gösteriyor. 4

Avrupa’da tek bir banka vergisi modeli yok

Ülkeler arasındaki temel fark, verginin hangi tabana dayandığı. Vergi; kâra, gelire, bilanço yükümlülüklerine ya da belirli finansal işlemlere göre alınabiliyor.

• Kâra dayalı beklenmedik kâr vergileri: İtalya’nın önerdiği %5’lik yük, en büyük bankaların kârını hedefliyor. İspanya’da 2023-2025 dönemi için bankaların net gelirine 4,8 puanlık ek vergi uygulanmış, hükümet bunun kalıcı hale getirilmesi niyetini açıklamıştı. 15
• Yükümlülük temelli istikrar vergileri: Portekiz’de 2011’den beri, özkaynak ve ikincil sermaye borçları düşüldükten sonraki toplam yükümlülükler üzerinden banka vergisi alınıyor; ayrıca dayanışma ek vergisi bulunuyor. İsveç’teki banka vergisinin matrahı da özkaynaklar ve sigortalı mevduatlar düşüldükten sonraki yükümlülükler. 112
• Mevcut vergilere ek yeni yükler: Birleşik Krallık bankaları hâlihazırda %25 kurumlar vergisi, grup bazında 100 milyon sterlini aşan ilgili kârlar için %3 bankacılık ek vergisi ve banka harcı ödüyor. Yeni bir beklenmedik kâr vergisi bunların yerine değil, bunlara ek olur.
• Finansal işlem vergileri: Fransa’nın yaklaşımı farklı. Belirli büyük halka açık şirketlerin hisse alımlarına ve bazı yüksek frekanslı işlemlere vergi uygulanıyor; bu, banka kârına doğrudan konan bir vergi değil.

Bu ayrım kritik. Aynı görünen vergi oranları çok farklı sonuçlar doğurabilir: Yükümlülük üzerinden alınan bir vergi, banka kârı gerilese bile devam edebilir. Kâr vergisi kazançlarla daha doğrudan hareket eder. Gelir üzerinden vergi ise marjların daraldığı veya kredi zararlarının arttığı koşullarda bile şirketin net kârı üzerinde baskı yaratabilir.

İtalya ne kadar gelir bekliyor, ne kadarı belirsiz?

İtalya’nın önerdiği %5’lik katkı için şu anda en net rakam, Lig Partisi’nin dile getirdiği 2-3 milyar avroluk tahmin. Buna karşın yasal metin ve hesaplama ayrıntıları olmadan üç yıllık toplam için sağlam bir tahmin yapmak mümkün değil. 711

Diğer ülkelerde de gelir beklentisi tasarıma göre değişiyor. İsveç Sosyal Demokratları, bankaların net faiz gelirine geçici vergi önerdi; parti bunun yaklaşık 12,6 milyar İsveç kronu, yani yaklaşık 1,3 milyar dolar getireceğini hesaplıyor. Citi ise söz konusu yükün İsveç bankalarının 2027 vergi öncesi kârının %9’una kadar çıkabileceğini öngördü.

İspanya’nın 2022’de duyurduğu beklenmedik kâr vergisi planı, bankalardan iki yılda 3 milyar avro toplamayı hedefliyordu. Daha sonraki yapıda ise belirli eşiğin üzerindeki yerel banka gelirine %4,8 ek vergi getirildi. 815

Avrupa geneli için tek bir toplam rakam vermek yanıltıcı olur. Tekliflerin yasama aşamaları, vergi matrahları ve süreleri farklı; bazıları ise hâlâ siyasi tartışma konusu. Eldeki veriler, gelir arayışının Avrupa çapında yaygınlaştığını gösteriyor; fakat kıta geneli için güvenilir bir birleşik hasılat tahmini sunmuyor.

Siyasi tartışmanın iki tarafı

Destekleyenler, yüksek faiz ortamından fayda sağlayan bankaların hedefli katkı yapması gerektiğini savunuyor. İtalya’da Lig Partisi, bu kaynağın aileler, işletmeler ve güvenlik tedbirleri için kullanılabileceğini söylüyor. Ekonomi Bakanı Giancarlo Giorgetti ise sektörde rant ve sınırlı rekabet bulunduğunu öne sürerek daha yüksek vergiyi savundu. 7

Karşı çıkanlarsa sermaye çıkışı, düşük yatırım ve maliyetlerin borçlulara yansıtılması riskine dikkat çekiyor. İsveç’te muhalefetin geçici banka vergisi önerisi, konut kredisi maliyetlerini artırabileceği yönündeki uyarılara yol açtı. Birleşik Krallık’ta da sektör temsilcileri, ek vergilerin kredi arzını, yatırımları ve ülkenin finans merkezi rekabetini zedeleyebileceğini belirtiyor.

Fransa’da tartışma daha geniş bütçe mücadelesinin parçası. Ulusal Birlik lideri Jordan Bardella, partisinin haneler ve şirketler üzerindeki vergi artışlarına karşı çıkacağını söyledi. Bu tutum, büyük bütçe açıkları karşısında dahi yeni mali önlemler için siyasi destek bulmanın ne kadar zor olabileceğini gösteriyor. 17

Yatırımcılar için asıl mesele: Verginin oranı değil, öngörülebilirliği

Geçici bir verginin doğrudan maliyeti, yatırımcıların baktığı tek unsur değil. Asıl soru, hükümetin bu uygulamayı bir defalık kriz önlemi olarak mı tutacağı, tekrar tekrar uzatacağı mı, yoksa siyasi baskı altında yeniden mi tasarlayacağı.

İtalya’nın 2023 deneyimi, netliğin neden önemli olduğunu gösterdi. %40’lık tek seferlik banka vergisi duyurusu piyasada sert satışa yol açmış; ardından verginin banka varlıklarının %0,1’iyle sınırlandırılacağı açıklanmıştı. Hazine o dönemde 3 milyar avronun altında gelir bekliyordu. 16

Bugünkü önerilerde kritik değişkenler; uygulama süresi, vergi matrahı, eşikler ve ödemelerin başka vergilerden mahsup edilip edilemeyeceği. Scope Ratings, planlanan İtalyan vergisinin bankaların kredi profillerini kayda değer ölçüde zayıflatmasının beklenmediğini, ancak yatırımcı iştahını düşürebileceğini ve sektörde daha fazla birleşmeyi teşvik edebileceğini belirtiyor. 11

Özetle, güçlü kârlar bankaları kamu gelirleri için cazip bir kaynak haline getiriyor. Fakat belirsiz vergi politikası, kısa sürede hem kâr tahminleri hem de banka hisselerinin değerlemesi açısından riske dönüşebilir. Yatırımcı için manşetteki %5 oranından daha önemli olan, kuralların açık, sınırlı süreli ve öngörülebilir olup olmadığıdır.