Ham petrol bol olsa da dizel neden daralıyor?

Dizel piyasasındaki baskının temel nedeni ham petrol kıtlığı değil; ham petrolün dizel, jet yakıtı ve deniz yakıtına dönüştürüldüğü rafineri aşamasındaki ve ürünlerin alıcılara ulaştırıldığı lojistik zincirindeki aksama. Rusya ve Orta Doğu’daki rafineri hasarı ve kesintileri, Rusya’nın ihracat sınırlamaları ile tanker trafiğindeki sorunlar, kullanılabilir yakıt arzını daraltıyor. Kışın en yüksek tüketim dönemine yaklaşılırken stokları yenilemek için daha az alan kalıyor. 12

Dar boğaz ham petrol değil, rafine ürünler

Ham petrol ile dizel birbiriyle bağlantılıdır; ancak birbirinin yerine geçmez. Ham petrolün önce rafineride işlenerek dizel ve jet yakıtı gibi orta distilatlara dönüştürülmesi, ardından gemi, boru hattı veya karayoluyla tüketiciye taşınması gerekir. Rafineri faaliyetleri ya da ürün sevkiyatı aksadığında, ham petrol piyasası nispeten daha sakin görünse bile dizel kıtlaşabilir.

Singapur’daki Asya-Pasifik Petrol Konferansı’nda (APPEC) sektör yöneticileri, açığı bir “ürün” sorunu olarak tanımladı: Rusya’dan günde yaklaşık 2 milyon varil, Orta Doğu’dan da buna yakın miktarda arz eksikliği bulunduğunu; başka bölgelerde ise kullanılmayan rafineri kapasitesinin sınırlı olduğunu belirttiler. 1 Uluslararası Enerji Ajansı’na göre Orta Doğu’daki işleme hacmi ikinci çeyrekte savaş öncesi seviyenin günde 2,9 milyon varil altında kaldı; üçüncü çeyrekte farkın 2,2 milyon varil olması bekleniyordu.

Bu nedenle ham petrol fiyatının görece yumuşaması, akaryakıt piyasasında otomatik olarak rahatlama anlamına gelmiyor. Rafineri faaliyetlerinin azalması ham petrol talebini düşürürken, aynı anda daha az dizel ve jet yakıtı üretilmesine yol açıyor.

Savaşlar arzı nasıl sıkıştırıyor?

Rusya: Rafineri saldırıları ve ihracat yasağı

Ukrayna’nın Rus rafinerilerine yönelik saldırıları, petrol ürünlerinde önemli bir tedarikçiyi sekteye uğrattı. Rusya bunun ardından dizel ihracatını sınırladı. Böylece uluslararası piyasayı dengeleyen arzın bir bölümü kaybolurken, Rus dizelinin düzenli alıcıları başka kaynak aramak zorunda kaldı. 56

Rusya, üreticilerin dizel ihracatına ilişkin yasağı 30 Eylül’e kadar uzattı. Düzenleme deniz yakıtı ve gazoyl ihracatını da kapsıyor. Üretici olmayanların dizel ihracatı, motor benzini ve jet yakıtı için ise farklı ve daha uzun süreli kısıtlamalar uygulanıyor. 4 Rus dizelini doğrudan almayan ülkeler de etkilenebilir; çünkü diğer ithalatçılar ABD, Avrupa ve Asya’dan gelen alternatif kargolar için aynı pazarda rekabet ediyor. 5

Orta Doğu: Daha az işleme, daha zor sevkiyat

İran çatışması, Orta Doğu’da hem rafinerilerin işleme kapasitesini hem de tanker trafiğini olumsuz etkiledi. Bu durum, üretilen ürün miktarını düşürürken mevcut kargoların teslimatını da daha yavaş, zor ve maliyetli hâle getiriyor. 12

Rafineriler aynı zamanda dizel ve daha yüksek değerli ürünlere öncelik veriyor. Bu tercih bir yakıt türündeki baskıyı hafifletebilir; ancak gemilerde ve elektrik santrallerinde kullanılan fuel oil tarafında yeni bir darlık yaratabilir. Fuel oil arzının kritik ölçüde sıkışık kalması bekleniyor. 2

Rekor fiyatlar ve marjlar ne anlatıyor?

Fiyat göstergeleri, kısa vadede teslim edilebilecek dizelin kıt olduğuna işaret ediyor. GasBuddy verilerine göre ABD’de ortalama dizel fiyatı 3 Eylül’de galon başına 5,820 dolarla rekor kırdı. Ham petrolü dizele dönüştürmenin getirisini kabaca gösteren ABD dizel «crack spread»i de gün içi işlemlerde varil başına 108,02 dolarla rekor seviyeye ulaştı.

Crack spread’in yükselmesi önemli: Baskının yalnızca ham petrolün pahalı olmasından kaynaklanmadığını gösteriyor. Dizel varilinin, girdi olarak kullanılan ham petrole kıyasla değerinin olağanüstü yükseldiğini; yani alıcıların hazır dizel için agresif biçimde teklif verdiğini ortaya koyuyor.

Normalde yüksek rafineri marjları, tesisleri üretimi artırmaya teşvik eder. Ancak APPEC’teki değerlendirmeler, devreye alınabilecek boş rafineri kapasitesinin yetersiz olduğuna dikkat çekti. 1 Bu da stokları daha kritik hâle getiriyor: Düşük stoklar, soğuk bir kışa, plansız bir rafineri arızasına veya tanker trafiğinde yeni bir kesintiye karşı daha az koruma sağlıyor.

Asya ve Çin neden küresel denge için önemli?

Reuters’ın Kpler verilerine dayandırdığı hesaplamaya göre Asya’nın hafif ve orta distilat ithalatı ağustosta günde tahmini 5,10 milyon varile düştü. Bu miktar temmuzdaki 5,61 milyon varilin altında ve savaşın başlamasından bu yana en düşük seviye. 3 Bölgesel ithalatın düşmesi, yakıt piyasasındaki gerilimin mutlaka azaldığı anlamına gelmiyor; erişilebilir arzın kısıtlı olduğuna da işaret edebilir.

Çin’in deniz yoluyla ham petrol alımı ağustosta günde 7,14 milyon varil oldu. Temmuza göre sınırlı bir artış olsa da bu seviye İran çatışması öncesine kıyasla yaklaşık %40 daha düşüktü. Daha düşük ham petrol ithalatı ve zayıf rafineri işleme faaliyeti küresel ham petrol talebini frenleyebilir. Fakat bu durum, Asya piyasasını rahatlatabilecek rafine ürün ihracatının da sınırlanması anlamına gelir.

Dizel, jet yakıtı ve deniz yakıtındaki yüksek maliyetler; navlun, sanayi faaliyetleri, gıda dağıtımı ve seyahat harcamalarına yansıyabilir. Etkinin büyüklüğü ülkelerin stok düzeyine, rafineri erişimine, kur hareketlerine, kamu yakıt politikalarına ve aksaklıkların süresine bağlı olacak.

2027’ye kadar hangi göstergeler izlenmeli?

Kısa vadede en olası görünüm, ham petrolde tek yönlü ve kalıcı bir yükselişten çok rafine ürün fiyatlarında yüksek oynaklık. Hasarlı rafinerilerin yeniden devreye girmesi, Rusya’nın ihracatının normale dönmesi, Orta Doğu’daki gemi trafiğinin düzelmesi veya talebin arzla yeniden denge kuracak kadar zayıflaması piyasayı rahatlatabilir. Buna karşılık düşük stoklar ve sınırlı yedek kapasite, dizel fiyatlarını yeni aksamalara karşı olağandışı derecede hassas bırakıyor. 12

Vadeli piyasa fiyatları bu riski yansıtıyor. Reuters’ın ağustos haberine göre Avrupa dizel vadeli işlemleri 2027’ye kadar 2024-25 ortalamasının yaklaşık %35 üzerinde; ABD ısıtma yakıtı vadeli işlemleri ise yaklaşık %42 üzerinde işlem görüyordu. Bunlar kesin tahminler değil, piyasanın fiyatladığı beklentiler. Ancak ana mesaj açık: Yalnızca ham petrol arzını artırmak, rafineri kapasitesi ve yakıt ticaret rotaları toparlanmadıkça sıkışmayı tamamen çözmeye yetmeyebilir.

Sonuç

Küresel yakıt sıkışması, rafinaj ve lojistikte oluşan bir darboğaz. Rusya’nın ihracat kısıtlamaları, savaş bağlantılı rafineri hasarı ve Orta Doğu’daki sevkiyat sorunları; kış talebi yaklaşırken dizel ve ilişkili yakıtların esnek arzını azaltıyor. Rekor marjlar, piyasadaki marjinal rafine ürün varilinin kıt olduğunu gösteriyor. Daha fazla faal rafineri kapasitesi veya daha sorunsuz ticaret akışları olmadan piyasa, bölgesel kıtlıklara ve sert fiyat sıçramalarına açık kalacak. 1