AB’nin “Avrupa’dan Al” ihale planı: Yüzde 50 kuralı ne getirebilir?

AB’de kamu alımları, yalnızca en düşük fiyatla mal ve hizmet satın alma aracı olmaktan çıkıp sanayi politikası ve ekonomik güvenlik aracı hâline geliyor. Avrupa Komisyonu’nun sunması beklenen Kamu Alımları Yasası taslağı, önceki takvimin sarkmasının ardından 9 Eylül’de gündeme gelmişti. Ancak bu metin henüz teklif aşamasında: yayımlanacak metin değişebilir ve yürürlüğe girmesi için AB yasama kurumlarının uzlaşması gerekir. 1719

Üç direktif yerine tek, doğrudan uygulanacak tüzük

Aktarılan taslağa göre AB’nin kamu sektörü, altyapı/şebeke hizmetleri ve imtiyaz sözleşmelerini kapsayan 2014 tarihli üç temel ihale direktifi yürürlükten kaldırılarak yerlerine tek bir tüzük getirilecek. Direktiflerin aksine tüzükler, üye ülkelerin ayrıca ulusal mevzuata aktarmasına gerek kalmadan tüm AB’de doğrudan uygulanır.

Komisyonun daha geniş revizyon hedefi; ihale süreçlerini sadeleştirmek, daha tutarlı bir çerçeve oluşturmak ve ekonomik güvenlik ile egemenliği güçlendirecek araçlar geliştirmek. 18

Bu değişim, hem kamu alıcıları hem de ihaleye giren şirketler açısından önemli. Tek bir kurallar bütünü, üye ülkeler arasındaki uygulama farklılıklarını azaltabilir; fakat AB düzeyinde konulacak şartların 27 ülkenin tamamında daha etkili olacağı anlamına da gelir.

“Avrupa’dan al” yaklaşımı pratikte ne anlama geliyor?

Sızan taslak, yalnızca AB’de üretilen ürünlerin satın alınmasını zorunlu kılan genel bir talimat değil. Bunun yerine, özellikle büyük veya stratejik ihalelerde Avrupa kaynaklı tedarike öncelik tanıyabilecek araçlar sunuyor.

Bildirilen başlıca düzenlemeler şunlar:

• Büyük kamu sözleşmelerinde, ilgili içeriğin %50’sinden azı AB’den geliyorsa tekliflerin dışlanabilmesi; 19
• Karşılıklı kamu ihalesi erişimi sağlayan ortak ülkelerin de belirli koşullarda kapsama alınabilmesi;
• Stratejik sektörlerde AB şirketlerine avantaj sağlanması; 19
• Stratejik bağımlılık veya güvenlik riski doğuran alımlarda, en düşük fiyat ölçütünün ağırlığının azaltılması.

Eşiklerin nasıl hesaplanacağı, hangi sözleşme ve sektörlerin kapsama gireceği, istisnalar ile ortak ülke menşeli içeriğin statüsü Komisyonun nihai teklifine ve sonrasındaki yasama görüşmelerine bağlı olacak. Bu nedenle yayımlanacak metin, taslak hakkındaki haberlerden önemli ölçüde farklılaşabilir. 19

Neden gözler Çin’de?

Temmuzda haberleştirilen taslakta Çin’in adı doğrudan geçmiyor. Buna karşın plan, AB’nin kritik hammaddeler ve sanayi tedarik zincirlerinde Çin dâhil yabancı tedarikçilere bağımlılığına ilişkin kaygılarının bir yanıtı olarak görülüyor. Reuters’a göre amaç, dış bağımlılığı sınırlamak; adım aynı zamanda AB-Çin ticaret açığının büyüdüğü bir döneme denk geliyor. 19

Bu yaklaşımın sektörel bir örneği zaten mevcut. Komisyon, Haziran 2025’te Uluslararası Kamu Alımları Aracı’nı ilk kez kullanarak 5 milyon avroyu aşan tıbbi cihaz ihalelerinde Çinli şirketlerin katılımını kısıtladı. İlgili başarılı tekliflerde Çin menşeli tıbbi cihaz girdilerinin payı da, alternatif tedarikçi bulunmaması gibi istisnalar saklı kalmak üzere, %50 ile sınırlandı. Komisyon, kararın Çin’de AB’li tıbbi cihaz üreticilerine yönelik ayrımcılık tespitlerinin ardından alındığını açıkladı.

Mevcut uygulama belirli bir sektör ve sözleşme değeriyle sınırlı. Yeni Kamu Alımları Yasası ise AB’nin temel ihale rejimini daha geniş kapsamda yeniden şekillendirebilir.

Sanayinin baskısı: Dayanıklılık, maliyet ve istihdam

Avrupalı imalat sanayisi temsilcileri Brüksel’den daha sert adımlar istiyor. Metal dağıtımı ve işleme sektörlerini temsil eden Eurometal, Çinli bileşen tedarikçileriyle rekabetin artması nedeniyle 2026’nın geri kalanında AB imalat sanayisinde 300 bin işin kaybedilebileceği tahmininde bulundu. Bu sayı, açıklanmış işten çıkarmaların veya resmî istihdam tahminlerinin toplamı değil; bir sektör kuruluşunun öngörüsü. 616

Eurometal, rekabet gücü, sanayi istihdamı ve fabrikalara ilişkin kaygıları vurgulamak için 7 Eylül’de Brüksel’de on sembolik tabutla protesto düzenledi. 21

Daha sıkı ihale koşullarını savunanlar, Avrupalı üreticilerin enerji fiyatları, karbon bağlantılı yükümlülükler ve diğer düzenleyici maliyetler altında daha düşük maliyetli ithalatla rekabet ettiğini belirtiyor. Ne var ki bu argümanlar, yerli tedarik tercihinin tek başına istihdamı koruyacağını veya rekabet gücünü artıracağını kanıtlamıyor. Temel politika tercihi açık: Avrupa’daki üretim kapasitesini ve tedarik dayanıklılığını güçlendirmek mi, yoksa kamu alıcıları için daha açık rekabeti ve düşük maliyeti korumak mı?

Karşılıklılık savunusu ve misilleme riski

Komisyon, ihale kısıtlamalarını Avrupa pazarını kapatmanın değil, adil ve karşılıklı pazar erişimi sağlamanın bir aracı olarak sunuyor. 2025’teki tıbbi cihaz önlemi de açıkça, Çin’i AB şirketleri ve AB menşeli ürünlere karşı ayrımcı uygulamaları sonlandırmaya teşvik etmeyi amaçlıyordu.

Karşılıklı erişim sunan ülkelere daha avantajlı muamele tanınması fikri de aynı mantığa dayanıyor: AB tedarikçilerine benzer imkân sağlayan ortaklar, AB ihalelerine daha elverişli koşullarla erişebilir.

Çin bağlantılı yorumlarda ise plan korumacı olarak eleştirildi; daha düşük maliyetli Çinli tedarikçilerin dışlanmasının Avrupa’da kamu maliyetlerini artırabileceği ve rekabeti azaltabileceği savunuldu. Bu tepki, diplomatik riski gösteriyor. Daha geniş bir AB tercih sistemi; hukukî anlaşmazlıkları, ticari karşı önlemleri veya Avrupalı ihracatçılar için yeni engelleri tetikleyebilir.

Komisyon teklifinden sonra hangi aşamalar var?

Komisyonun resmi sunumu, yasama sürecinin sonu değil başlangıcı olacak. Nihai mevzuatın Avrupa Parlamentosu ile üye ülke hükümetlerini temsil eden AB Konseyi tarafından müzakere edilip onaylanması gerekiyor. Avrupa Parlamentosu’nun Yasama Treni Takvimi’nde görüşmelerin 2027’nin son çeyreğinde tamamlanması hedefi yer alıyor; fakat bu bağlayıcı bir tarih değil. 17

Müzakerelerde öne çıkması beklenen başlıklar şöyle:

• Menşe temelli şartların hangi sözleşme ve sektörlerde uygulanacağı;
• AB ve ortak ülke içeriğinin nasıl hesaplanıp doğrulanacağı;
• Rekabeti, satın alınabilirliği ve tedarik sürekliliğini koruyacak istisnaların kapsamı;
• Kuralların uluslararası kamu alımı taahhütleriyle uyumu;
• Üye ülkelerin daha merkezî ve doğrudan uygulanabilir bir sistemi kabul edip etmeyeceği.

Daha geniş çerçeve: Kamu alımlarıyla “risk azaltma”

Kamu Alımları Yasası, AB’nin stratejik sektörlerde yerli içerik, düşük karbon ve dayanıklılık kriterlerini yaygınlaştırma çizgisinin parçası. Ayrı bir düzenleme olan Sanayi Hızlandırıcı Yasası da belirli imalat ve teknoloji bağlantılı kamu harcamalarında AB üretimi ve düşük karbon şartları öneriyor. 20

Dolayısıyla teklif kesinleşmeden bile yön açık: Brüksel, kamu harcamalarının yalnızca en ucuz teklifi seçmesini değil; tedarik zinciri dayanıklılığını, karşılıklı pazar erişimini ve Avrupa’daki sanayi kapasitesini desteklemesini istiyor. Nihai yasanın bu hedeflere kamu maliyetlerini artırmadan, rekabeti zayıflatmadan veya misillemeye yol açmadan ulaşıp ulaşamayacağı ise önümüzdeki müzakerelerde netleşecek. 171819