Ham petrol mevcut olsa bile yakıt kıtlığı neden yaşanabiliyor?

Ham petrol, zincirin yalnızca ilk halkasıdır. Haneler, havayolları, lojistik şirketleri ve fabrikalar ham petrol değil; dizel, benzin, jet yakıtı ve nafta kullanır. Bu ürünlerin rafinerilerde işlenmesi ve sonra çalışır durumdaki limanlar ile deniz rotalarından taşınması gerekir.

Bu nedenle piyasada ham petrol varlığını korurken yakıt ve petrokimya ürünleri pahalanabilir. Rafineri kapasitesi, taşımacılık akışları ve ürün ihracatı aynı anda darbe aldığında, bazı ham petrol varilleri elde kalabilir veya başka rotalara yönlendirilebilir; buna karşılık ekonominin fiilen kullandığı yakıtlar kıtlaşır.

Darboğaz: petrolü işleme ve sevk etme kapasitesi

Rafineriler ham petrolü farklı nihai ürünlere ayırır. Bir rafinerinin durması, düşük kapasiteyle çalışması ya da ham madde alamaması halinde oluşan dizel, benzin ve nafta kaybı; başka bir yerde daha fazla ham petrol çıkarılmasıyla hemen telafi edilemez.

Orta Doğu’daki çatışma, bölgeden ham petrol ve hammadde ihracatını aksattı. Reuters’a göre özellikle Asya’daki giderek daha fazla rafineri ve petrokimya şirketi kapasite düşürdü, ünitelerini kapattı veya mücbir sebep ilan etti. Kapasite bakımından dünyanın en büyük rafinericisi Sinopec’in de tedarik açığı nedeniyle planlanan işleme hacmini %10’dan fazla azaltmaya çalıştığı bildirildi.2 Normalde Asya’ya rafine yakıt gönderen Körfez rafinerileri de bu kesintilerden etkilendi.3

Rusya ikinci büyük baskı noktasını oluşturuyor. Reuters’ın hesaplamasına göre Ukrayna’nın insansız hava aracı saldırıları, ocak-mayıs döneminde 16 tesiste yaklaşık günlük 700 bin varillik Rus ham petrol işleme kapasitesini devre dışı bıraktı.5 Bu, ürün piyasası açısından doğrudan önem taşıyor: İç tüketim veya ihracat için daha az dizel, benzin ve diğer rafineri ürünü demek.

İhracat kısıtlamaları fiziksel kesintiyi büyütüyor

Arz kaybı, büyük tedarikçilerin ürünleri iç piyasada tutmayı tercih etmesiyle daha da ağırlaşıyor.

Çin’in mart ayında dizel, benzin ve jet yakıtı ihracatını yasaklaması, Orta Doğu kaynaklı aksamanın ardından iç arzı korumayı amaçladı. Ancak bu karar, zaten alternatif tedarik arayan Asya piyasalarından bir dengeleme kaynağını çekti.3 Ticaret kaynaklarına göre Çin’in eylülde kontroller gevşerken istikrarlı miktarda rafine ürün ihracatına izin vermesi bekleniyordu.1 Bu, baskıyı bir miktar azaltabilir; ancak hasarlı rafineri kapasitesini onarmaz ve aksayan ticaret rotalarını bir gecede normale döndürmez.

Rusya’da da iç piyasadaki yakıt sıkışıklığı ülkenin ürün piyasasındaki rolünü değiştirdi. Reuters, geçmişte büyük bir yakıt ihracatçısı olan Rusya’nın rafineri saldırılarının yol açtığı kıtlıklar sonrasında ithalatçı hâline geldiğini bildirdi.1

Dizel neden ham petrolden daha hızlı pahalanabiliyor?

Bir rafineri kesintisi, nihai yakıt arzını azaltır; ancak rafineriye girecek ham petrolün tamamını mutlaka ortadan kaldırmaz. Bu da rafine ürünün fiyatı ile o ürünü üretmekte kullanılan ham petrolün maliyeti arasındaki farkı, yani rafineri marjını (crack spread) açabilir.

Dizel özellikle kritik çünkü karayolu taşımacılığı, inşaat, tarım, madencilik ve yedek elektrik üretiminde kullanılıyor. Goldman Sachs, Rusya ve Orta Doğu’daki savaş bağlantılı kesintiler küresel rafineri faaliyetini sınırlarken dizelin sıkışmanın “merkez üssünde” olduğunu belirtti.5 Daha sonraki değerlendirmelerde banka, saldırıların zaten zorlanmış sistemi daha da kısıtlaması nedeniyle dizel rafinaj kârı tahminini iki kattan fazla yükseltti.5

Dizel ve jet yakıtındaki yükseliş, taşımacılık ile işletme maliyetlerine yansır. Naftadaki yükseliş ise plastikten ambalaja, solventlerden kaplamalara kadar kimyasal tedarik zincirine yayılır.

Nafta, enerji şokunu sanayi sorununa çeviriyor

Nafta bir rafineri ürünüdür ve petrokimya sektörünün temel hammaddelerinden biridir. Asya’daki buhar krakerleri nafta girdilerinin %60’tan fazlasını Orta Doğu’dan sağlıyor. Bu nedenle Körfez akışlarındaki kesinti, bölgedeki kimya üreticileri için doğrudan bir risk oluşturuyor.2

Japonya bunun somut örneklerinden biri. Reuters, nisan ayında naftaya veya nafta bazlı ürünlere bağımlı Japon şirketlerin, resmî makamların arz güvencesine rağmen siparişleri durdurduğunu ya da üretimi kıstığını bildirdi.4 Japon medyasında kullanılan “nafta iflasları” ifadesi, doğrulanmış bir iflas sayısından çok; hayati petrol türevi girdilere erişim konusundaki şirket kaygısını ve tedarik baskısını anlatan bir tabir olarak görülmeli.5

Yine de tampon mekanizmaları var. Japonya, Orta Doğu dışından nafta ithalatını artırdığını ve iç rafinajı sürdürdüğünü; önceden tedarik edilmiş ithalat ve stokların haziran sonrasındaki talebi karşılamaya yardımcı olacağını açıkladı.13 Bu tür stoklar ve alternatif kaynaklar zaman kazandırabilir, fakat bölgesel üretim ve taşımacılık sistemini anında onaramaz.

Rus ham petrolü de ek bir kısıta dönüşebilir

Kısa vadeli ana sorun rafine ürün kapasitesi ve dağıtımı. Ancak Rusya’nın ham petrol görünümü de zayıflıyor.

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), rafineri, depolama ve nakliye altyapısına yönelik devam eden saldırıların ardından Rusya petrol arzı tahminini düşürdü; Rus üretiminin 2026’da yaklaşık %3 gerileyerek günlük 8,9 milyon varile inmesini öngördü.19 Rystad Energy ise Rusya ham petrol üretiminin 2026 ortalamasında günlük 8,95 milyon varil, 2027’de ise yaklaşık 8,6 milyon varil olacağını tahmin ediyor.22

Reuters’ın aktardığı Rus hükümeti taslak tahminleri de 2026 üretimi için daha düşük bir görünüm ortaya koydu. Buna karşılık Başbakan Yardımcısı Aleksandr Novak, düşüşün geçici olduğunu ve rafineriler bakım çalışmalarını tamamladıkça üretimin artacağını söyledi.1718 Bu farklı değerlendirmeler, kesintilerin ne kadar süreceği konusundaki belirsizliği gösteriyor.

Sıkışıklığı ne hafifletir?

Kalıcı bir rahatlama için yalnızca bol ham petrol yetmez. Birbirine bağlı birkaç gelişme gerekir:

• Rafinerilerin onarılması ve olağan çalışma oranlarına dönmesi;
• Ham petrolün, naftanın ve rafine ürünlerin kritik deniz rotalarından güvenilir biçimde taşınması;
• Büyük tedarikçilerin ürün ihracatını yeniden artırması;
• Kesinti ile onarım arasındaki dönemi karşılayacak yeterli stokların bulunması.

Bu ayarlamalar, kuyu başındaki üretimi değiştirmekten daha uzun sürebilir. Özelleşmiş rafineri ünitelerinin ikamesi zordur; bozulan kargo akışları ve ihracat kısıtları da bölgesel piyasaları uzun süre gergin tutabilir. Bu yüzden ham petrolün piyasada bulunması, ekonominin ihtiyaç duyduğu yakıtların ve petrokimya girdilerinin fiyatı ya da erişilebilirliği için tek başına güvenilir bir gösterge değildir.