İran, kota aşımı benzin fiyatını ikiye katladı: Sübvansiyonlar neden korunuyor?

İran, benzin sübvansiyonlarını tümden kaldırmıyor; yalnızca kotayı aşan tüketimin fiyatını yükseltiyor. 8 Eylül’den itibaren bir sürücünün ay içinde kullandığı ilk 110 litrenin üzerindeki benzin litre başına 10.000 tümen olacak. Bu, önceki 5.000 tümenlik üçüncü kademe fiyatının iki katı. İlk 60 litre 1.500 tümen, onu izleyen 50 litre ise 3.000 tümen olarak korunuyor. 416

Bu üç kademeli yapı, kararın özünü oluşturuyor: Devlet, yüksek tüketimi daha pahalı hâle getirirken birçok hanenin devletle kurduğu sosyal sözleşmenin önemli parçası olan düşük fiyatlı yakıtı koruyor. Bu nedenle adım, ülke çapında bir zamdan çok, maliyeti azaltmayı ve talebi frenlemeyi hedefleyen sınırlı bir sübvansiyon reformu olarak görülmeli.

Yeni benzin kademeleri nasıl işleyecek?

Aylık tüketim	8 Eylül’den itibaren litre fiyatı
İlk 60 litre	1.500 tümen
Sonraki 50 litre	3.000 tümen
110 litrenin üzerindeki tüketim	10.000 tümen

Değişen tek kalem, üçüncü kademe. İranlı yetkililer, fiyat artışının arz-talep dengesini korumayı ve “ulusal dayanıklılığı” güçlendirmeyi amaçladığını söyledi. 16

Uygulamada hükümet, ilk kotaları kullanan sürücülere değil, daha fazla yakıt tüketenlere ek maliyet yüklüyor. Bu yaklaşım, sübvansiyonlu benzinin kamu maliyesi üzerindeki yükünü azaltabilir ve ilave tüketimi caydırabilir. Buna karşılık, günlük kullanım için görünür bir koruma sağlamayı hedefliyor.

Tahran fiyatı neden şimdi değiştiriyor?

Zamanlama, İran ekonomisindeki daha geniş baskıyı gösteriyor. Haberlerde karar; yakıt sıkıntısı, yeni ABD ekonomik yaptırımları ve hanelerin karşı karşıya olduğu yüksek enflasyonla ilişkilendiriliyor. 316 Ticaret olanaklarının daraldığı, maliyetlerin arttığı ve kamu finansmanının zorlandığı koşullarda geniş kapsamlı bir yakıt sübvansiyonu daha güç taşınır hâle geliyor.

Bu karar, İran’ın sübvansiyonlardan vazgeçtiği anlamına gelmiyor. Zam sonrasında da ilk iki kota, yeni üçüncü kademe fiyatının çok altında kalacak. Asıl hedef, korunan aylık tahsisin üstüne çıkan tüketimdeki sübvansiyonu daraltmak.

Bu ayrım siyasi açıdan kritik. Hükümet, kota aşımı fiyatını artırmayı yüksek tüketim yapanlara yönelik bir yük olarak sunabilir. İlk iki kademeye gelecek bir zam ise çok daha fazla sürücüyü doğrudan etkiler ve toplumsal sonuçlarını yönetmek daha zor olurdu.

Petrol taşımacılığı üzerindeki baskı, iç politikayı da etkiliyor

Yakıt politikası, İran’ın petrol ticareti ve bölgesel deniz taşımacılığı etrafındaki gerilimin arttığı bir dönemde değişiyor. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), Devrim Muhafızları’nın iki ABD Donanması gemisine balistik füze fırlatmasının ardından ABD güçlerinin üç İran petrol taşıyıcısını vurduğunu açıkladı. ABD açıklamalarına göre taşıyıcılardan biri Kharg Adası açıklarında, biri Jask yakınlarında devre dışı bırakıldı; üçüncüsü Umman Denizi’nde imha edildi. 67

Kharg Adası, İran’ın başlıca petrol ihracat merkezi yakınında bulunması nedeniyle özellikle önemli. Ayrı bir haberde, Washington İran limanlarına yönelik ablukayı yeniden uygulamaya koyarken Kharg terminaline giden bir tankerin daha önceki bir ABD operasyonunda devre dışı bırakıldığı bildirildi. 2 İran makamları ise ABD saldırılarının ardından Devrim Muhafızları’nın Hürmüz Boğazı’nda üç petrol tankerini ve ABD bağlantılı üç gemiyi hedef aldığını duyurdu. 15

Bu haberler, İran’ın petrol gelirlerinde oluşan toplam ekonomik etkiyi tek başına ortaya koymuyor. Ancak iç yakıt maliyetleri, deniz taşımacılığına erişim ve ihracat kapasitesinin birbirinden bağımsız ele alınamayacağını gösteriyor. Gemiler ve limanlar üzerindeki baskı, ticaret ile gelir akışlarını zorlaştırabilir; bu durumda pahalı bir iç sübvansiyon sistemini finanse etmek daha da güçleşir.

Baskının işareti, fakat otomatik olarak zayıflık göstergesi değil

Benzin kararı, ekonomik baskının iç politikaya yansıdığını gösteriyor. İran, en yüksek yakıt tüketen kesimlerin maliyetin daha büyük bölümünü üstlenmesini isterken ilk 110 litre için düşük fiyatı koruyor.

Ancak bundan siyasi çöküş ya da askerî geri çekilme sonucu çıkarmak doğru olmaz. Bildirilen deniz çatışmaları, İran’ın petrol taşıyıcıları ve ticaret güzergâhları daha kırılgan hâle gelse de bölgesel sularda karşılık verme kapasitesini ve isteğini koruduğunu gösteriyor. 1512

Daha temkinli sonuç şu: Tahran hareket alanını korumaya çalışıyor. Ekonomik yükü fiyat farklılaştırması ve kota sistemiyle yönetirken, içeride son derece hassas kabul edilen bir faydayı bir anda ortadan kaldırmaktan kaçınıyor.

İran’da benzin fiyatı neden siyasi açıdan çok hassas?

İran yönetiminin ihtiyatlı davranmak için güçlü nedenleri var. Reuters’a göre son artış, yeni protestoları tetikleyebileceği kaygısıyla hükümet içinde tartışıldı ve daha önce ertelendi.

Bu kaygının arkasında Kasım 2019 deneyimi bulunuyor. Sürpriz niteliğindeki yakıt zammı ve kota uygulaması, kısa sürede siyasi nitelik de kazanan protestoları tetiklemişti. Ardından gelen baskı ölümcül oldu; bildirilen can kaybı sayıları farklılık gösteriyor. Reuters, İçişleri Bakanlığı yetkililerinin aktardığı bilgilere dayanarak yaklaşık 1.500 kişiden söz ederken, Uluslararası Af Örgütü 300’ün üzerinde ölüm bildirdi.

Bu geçmiş, bugünkü tasarımı açıklamaya yardımcı oluyor. İlk 60 litre ile sonraki 50 litrelik kotaların sabit tutulması yalnızca ekonomik bir tercih değil; genel bir fiyat artışına kıyasla daha az görünür ve daha dar kapsamlı bir maliyet yaratmayı amaçlayan siyasi bir güvence.

Sonuç: Sınırda reform

İran’ın hamlesi en iyi biçimde “sınırda reform” olarak tanımlanabilir. Hükümet, ayda 110 litreyi aşan sürücüler için fiyatı iki katına çıkarırken rutin tüketimi koruyan sübvansiyonlu temel kademeleri sürdürdü. 416

Bu politika; enflasyon, yaptırımlar ve ticari aksama baskısını, denizdeki gerilimin petrol taşımacılığı ile ihracat ekosisteminin kırılganlığını artırdığı bir dönemde yansıtıyor. 2613 Fakat temkinli yapısı, Tahran’ın iç politikada tekrar tekrar öğrendiği bir gerçeği de ortaya koyuyor: Benzin sadece ekonomik bir girdi değil, aynı zamanda siyasi açıdan yüklü bir toplumsal hak algısıdır.