Karadeniz’de ticaret, Rusya’da yakıt: Savaşın yeni ekonomik cephesi

Rusya ile Ukrayna arasındaki savaşta hedef artık yalnızca cephedeki askerî mevziler değil. Taraflar, karşı tarafın ticaret yapma, ihracat gerçekleştirme ve yakıt tedarik etme kapasitesini de baskı altına almaya çalışıyor. Rusya’nın saldırıları Ukrayna’nın Karadeniz limanları ve gemi trafiğinde yoğunlaşırken, Ukrayna uzun menzilli İHA’larla Rus rafinerilerini, petrol lojistiğini ve bazı deniz hedeflerini vuruyor. Bunun bedeli cephe hattının çok ötesine geçiyor: sivil kayıplar, Ukrayna’nın tarım ihracatında daralma, Rusya’da yakıt sıkışıklığı ve küresel dizel piyasasında daha kısıtlı arz.101722

Karadeniz’de Ukrayna’nın ihracat çıkışına baskı

Odesa, Çornomorsk ve Pivdennyi (Yuzhny) limanları, Ukrayna’nın derin su deniz ticaretinin merkezinde bulunuyor. Tahıl başta olmak üzere savaş ekonomisi için kritik yükler bu hat üzerinden taşınıyor. Reuters’ın haberlerine göre Rusya, temmuzda bu derin su limanlarına yönelik saldırılarını yoğunlaştırdı; Odesa bölgesindeki ihracat altyapısına yönelik saldırılar eylülde de sürdü.1720

Rusya Savunma Bakanlığı, 25 Ağustos’ta Pivdennyi’de üç yük gemisi ile bir tankeri; Odesa’da bir başka yük gemisini; Pivdennyi ve Odesa’daki liman altyapısını, ayrıca Çornomorsk’taki yakıt depolama tesislerini vurduğunu açıkladı. Bakanlık, bazı gemilerin Ukrayna ordusu için malzeme taşıdığını ileri sürdü. Bu nitelendirmeler Rusya’nın iddiasıdır; bağımsız biçimde doğrulanmış kabul edilmemelidir.18

Rusya daha önce de Odesa ve Çornomorsk’taki liman tesisleri ile gemilere saldırı düzenlediğini açıklamıştı. Mesele, tek bir gemi ya da terminaldeki fiziki hasarla sınırlı değil: Tekrarlanan saldırılar yükleme işlemlerini aksatıyor, mürettebat ve armatörler için liman uğraklarını daha riskli hâle getiriyor ve Ukrayna’nın başlıca deniz ihracat rotasının güvenilirliğini zedeliyor.2021

Sivil deniz taşımacılığı için doğrudan tehlike

İnsanî maliyet de ağır. Ukraynalı yetkililer, mısır taşıyan bir gemiye yönelik füze saldırısında çoğu yabancı uyruklu 10 kişinin öldüğünü bildirdi. Reuters’ın aktardığı Odesa bölgesi savcılığı verilerine göre Rusya, 20 Haziran ile 20 Temmuz arasında 28 sivil gemiyi vurdu ve 21 kişiyi öldürdü.22

Bu sayılar Ukraynalı makamların açıklamalarına dayanıyor; bağımsız denetimden geçmiş toplamlar değil. Ancak operasyonel sonuç açık oldu: Bazı armatörler Ukrayna Karadeniz limanlarına uğraklarını askıya aldı. Tüccarlar ve analistler, temmuz sonu itibarıyla saldırıların Ukrayna’nın Karadeniz üzerinden tahıl ihraç kapasitesinin yaklaşık üçte birini devre dışı bıraktığını tahmin etti.22

Ukrayna da Karadeniz ve Azak Denizi’nde Rus gemilerini hedef aldı. Temmuz ortasında Ukrayna’nın İHA kuvvetleri komutanı; tankerler, kuru yük gemileri ve römorkörlerin hedef alındığını söyledi. Rusya ise Ukrayna deniz hedeflerine yönelik saldırılar bildirdi. Bu açıklamalar, ticari ve deniz lojistiğinin karşılıklı tırmanış alanlarından birine dönüştüğünü gösteriyor; ancak savaş koşullarında her iki tarafın iddialarına da ihtiyatla yaklaşmak gerekiyor.19

Rafineri saldırıları Rusya’nın yakıt dengesini bozuyor

Ukrayna’nın uzun menzilli İHA kampanyası, Rusya’nın petrol işleme altyapısını tekrar tekrar hedef aldı. Rusya, iç piyasadaki benzin ve dizel kıtlığı ile fiyat artışlarına karşı önlemler açıklarken, rafinerilere yönelik sistematik Ukrayna İHA saldırılarını gerekçe gösterdi.10

Rusya’nın rafineri kapasitesinin %20 ila %40’ının, hatta daha fazlasının devre dışı kaldığı yönündeki oranlar sıkça tekrarlanıyor. Ancak eldeki haberler, ülke genelindeki rafineri kapasitesi için tek, güncel ve bağımsız olarak doğrulanmış bir yüzde ortaya koymuyor. Bazı rakamlar rafineri kapasitesini değil, Rusya’nın petrol ihracat kapasitesini ölçüyor. Buna karşılık, kesintilerin yakıt üretimini iç arzı ve ihracat politikasını etkileyecek ölçüde ciddi ve tekrarlayan biçimde bozduğu net.210

Dizel ihracat kısıtlaması şoku dünyaya taşıdı

Rusya, rafineri aksaklıkları sonrasında iç arzı desteklemek amacıyla 8 Temmuz’da dizel ihracat yasağı getirdi. Kısıtlama daha sonra 30 Eylül’e kadar uzatıldı; Rus üreticilerin sevk ettiği deniz yakıtı ve gazyağı da kapsam içine alındı.110

İhracattaki düşüş dikkat çekiciydi. Bloomberg’in derlediği tanker izleme verilerine göre Rusya’nın dizel ve gazyağı ihracatı, ağustosun ilk yedi gününde günde 80.000 varile gerileyerek çok yıllı dip seviyeye indi.5

Dizel; taşımacılık, tarım, inşaat ve sanayide yaygın kullanılan bir yakıt olduğu için Rusya’dan ihracatın azalması, ülke dışındaki piyasaları da etkiledi. Temmuzdaki yasak açıklamasının hemen ardından ABD dizel vadeli işlemleri %11 yükseldi; Avrupa gazyağının Brent petrolüne göre primi ise o tarihte rekor seviyeye çıktı.11 Sonraki haberlerde de Rusya ve Suudi Arabistan’daki rafineri saldırıları ile Orta Doğu’daki daha geniş çatışma riskleri, yüksek dizel fiyatlarının başlıca etkenleri arasında gösterildi.39

Reuters’ın aktardığı GasBuddy verilerine göre ABD’de ortalama dizel fiyatı eylül başında galon başına rekor 5,820 ABD dolarına ulaştı. Ancak bu yükselişi yalnızca Ukrayna’nın Rus rafinerilerine yönelik saldırılarına bağlamak yanıltıcı olur: Eşzamanlı rafineri kesintileri ve jeopolitik kaynaklı arz bozulmaları da belirleyici rol oynadı.13

Asıl mücadele ekonomik dayanıklılık üzerinde

Bu tırmanış, iki tarafın da birbirinin ekonomik dayanıklılığını hedef aldığı bir mücadele olarak okunmalı. Rusya, Ukrayna’nın tahıl ve diğer ürünlerini Karadeniz’den çıkarma kapasitesine baskı uyguluyor. Ukrayna ise Rusya’nın ham petrolü yakıta dönüştürme, ihracat geliri elde etme ve iç piyasasına yakıt sağlama kabiliyetini sınırlamaya çalışıyor.

Bu stratejilerin savaş dışındaki insanlar ve piyasalar için de riski var. Ticaret gemilerinin mürettebatı ile liman çalışanları daha tehlikeli bir ortamda çalışıyor; Ukraynalı ihracatçıların deniz rotalarına erişimi daralıyor; Rus rafinerileri ve dizel ihracatındaki kesintiler ise uluslararası yakıt maliyetlerini yukarı çekebiliyor. Hasarın kesin boyutu hızla değişiyor ve pek çok savaş iddiası tartışmalı kalıyor. Buna rağmen yön açık: Ticaret altyapısı ve yakıt tedariki, savaşın merkezî cephelerinden hâline geldi.11722