Karadeniz’de limanlar, gemiler ve rafineriler hedefte

Karadeniz’deki çatışma, yalnızca askerî hedefler etrafında yürümüyor. Rusya, Ukrayna’nın dünya pazarlarına açılan ana ihracat kapısı olan limanları ve ticari gemileri baskı altına almaya çalışırken; Ukrayna da Rusya’nın petrol rafinerilerini, ihracat terminallerini ve deniz taşımacılığı ağını hedef alıyor. Ortaya çıkan tablo, iki tarafın da karşı tarafın döviz gelirlerini, lojistik kapasitesini ve savaş finansmanını aşındırmayı hedeflediği bir ekonomik yıpratma savaşı.

Ukrayna limanları ve ticari gemiler üzerindeki baskı

Rusya Savunma Bakanlığı, 25 Ağustos’ta Pivdennyi/Yujnıy limanında üç yük gemisi ile bir tankeri, Odesa’da da bir başka yük gemisini vurduğunu açıkladı. Bakanlık ayrıca Pivdennyi, Odesa ve Çornomorsk’taki liman altyapısı ile yakıt depolarının hedef alındığını bildirdi. Moskova, gemilerin Ukrayna ordusu için malzeme taşıdığını öne sürdü; ancak Reuters bu iddiaları bağımsız olarak doğrulayamadı. 11

Temmuzda da Rusya, Çornomorsk’ta yük boşaltan bir kuru yük gemisini ve liman tesislerini vurduğunu duyurdu. Aynı dönemde Ukraynalı yetkililer, Odesa ve diğer liman kentlerine yönelik saldırılarda can kayıpları yaşandığını bildirdi. Örneğin 15 Temmuz’daki saldırıda Odesa’da üç kişi öldü, en az üç kişi yaralandı. 1315

Bu saldırıların etkisi limanlardaki fiziksel hasarla sınırlı değil. Gemi sahipleri, yoğunlaşan Rus saldırıları nedeniyle Ukrayna’nın Karadeniz limanlarına yeni gemi göndermeyi geçici olarak durdurdu. Bu durum, ülkenin tahıl ihracatının ana deniz koridorunu doğrudan daralttı. 16

Siviller ve mürettebat da artan riskin içinde. Ukrayna liman idaresinin verilerine göre temmuzda sivil gemilere 57 saldırı gerçekleşti; bunların 22’si denizde oldu. Aynı ay liman tesislerine yönelik 67 saldırı kaydedildi. Bu rakamlar Ukraynalı makamların açıklamasıdır ve bağımsız denetimden geçmiş toplamlar değildir. 17 Ayrı haberlerde, temmuz boyunca Karadeniz’de 35 gemiye düzenlenen saldırılarda 23 kişinin öldüğüne dair tahminler yer aldı. 17

Ukrayna’nın karşı hamlesi: Rus enerji ve deniz lojistiği

Ukrayna, uzun menzilli insansız hava aracı saldırılarını Rusya’nın petrol işleme altyapısına yaydı. 21 Ağustos’taki saldırı sonrasında Rusya’nın işleme hacmi bakımından yedinci büyük tesisi olan Perm rafinerisinin faaliyetlerini durdurduğu bildirildi. 4

Lukoil’e ait NORSI rafinerisi —Rusya’nın dördüncü büyük rafinerisi— de saldırılar sonrası ham petrol işlemeyi askıya aldı. Moskova rafinerisinin ise ağır hasar nedeniyle en az altı ay devre dışı kalmasının beklendiği belirtildi. 818

Bununla birlikte, bu saldırıların Rusya’nın toplam rafinaj kapasitesinin belirli ve kalıcı bir bölümünü devre dışı bıraktığını söylemek için yeterli dayanak yok. Tek tek tesislerde kesinti büyük olabilir; ancak Rusya’nın yedek kapasite ve onarımlarla toplam etkiyi sınırlamaya çalıştığı da görülüyor. Asıl stratejik sonuç, sürekli tekrarlanan kesintiler olabilir: kaybedilen üretim, bazı bölgelerde yakıt sıkıntısı, onarım ve hava savunma maliyetleri ile ham petrol ihracat rotalarını değiştirme baskısı.

Ukrayna’nın saldırıları Rusya’nın tahıl ticaretinin coğrafyasını da etkiledi. Reuters’a konuşan tüccar ve analistlere göre, Karadeniz ve Azak Denizi’ndeki İHA saldırılarının yarattığı risk nedeniyle Rus tahıl ihracatçıları sevkiyatların bir bölümünü Baltık Denizi limanlarına yönlendirmeye başladı. 5

Tahıl, dizel ve dünya piyasaları için neden önemli?

Karadeniz, Ukrayna ekonomisi için kritik bir çıkış noktası. Ülkenin buğday, mısır ve ayçiçeği tohumu ihracatının yaklaşık yüzde 90’ı Karadeniz üzerinden yapılıyor; tarım da Ukrayna’nın ihracat gelirlerinin yaklaşık yüzde 60’ını oluşturuyor. 7

Bu nedenle deniz trafiğindeki kesinti çok hızlı ekonomik sonuç verebiliyor. Rus saldırıları ve taşımacılıktaki aksama ortamında Ukrayna’nın tahıl ihracatı ağustosun ilk iki haftasında yüzde 75 düştü. Hazirandaki sektör tahminleri ise saldırıların sürmesi halinde aylık tahıl sevkiyatlarının üçte bire kadar azalabileceğine işaret etmişti. 712

Etkiler Ukrayna ile sınırlı değil. Rusya dünyanın en büyük buğday ihracatçısı, Ukrayna ise başlıca tarım ihracatçılarından biri. İki ülkenin Karadeniz’deki liman ve gemilerine yönelik saldırıların ihracatı aksatması, buğday vadeli fiyatlarını üç yılın en yüksek seviyesine taşıdı. 9

Enerji tarafında da rafineri hasarı, ham petrolün dizel gibi ürünlere dönüştürülmesini azaltarak yakıt arzını sıkılaştırabilir. Ancak mevcut bilgiler, Rusya’nın ülke çapındaki dizel ihracatında ne ölçüde bir düşüş yaşandığını ya da küresel dizel fiyatlarındaki belirli bir hareketin yalnızca Ukrayna saldırılarından kaynaklandığını kesin biçimde göstermiyor.

Yine de piyasaların fiyatladığı risk daha geniş. Reuters hesaplamasına göre, 2026’da çatışmalardan etkilenen ülkeler günde yaklaşık 45 milyon varil petrol üretiyor; bu, küresel arzın yüzde 43’ünden fazlasına karşılık geliyor. Bu nedenle yatırımcılar yalnızca tek tek rafineri kesintilerini değil, Rus ihracat limanları, Karadeniz rotaları ve diğer çatışma bölgelerindeki olası aksaklıkları da hesaba katıyor. 6

Özetle, Karadeniz’deki mücadele liman, gemi ve depoların ötesine uzanıyor. Ukrayna için güvenli deniz erişimi; çiftçilerin gelirleri, ithalat finansmanı ve savaş dönemindeki ekonomik dayanıklılık anlamına geliyor. Rusya içinse rafinerilerin, limanların ve dış pazarlara erişimin işler kalması petrol ve tahıl gelirleri açısından önem taşıyor. Bu altyapı savaşı, iki ülkenin savaş ekonomilerini hedef alırken dünyanın gıda, yakıt, sigorta ve navlun maliyetlerine de risk primi ekliyor. 57