Ham petrol var, yakıt yok: Küresel rafineri darboğazı fiyatları ayırıyor

Ham petrol ile ondan üretilen yakıtlar artık aynı piyasaymış gibi hareket etmiyor. Bir varil ham petrolün depolanması ya da ihraç edilmesi mümkün olabilir; ancak dizel, benzin, jet yakıtı ve nafta haline gelmesi için rafineride işlenmesi gerekir. Rafineriler hasar gördüğünde, devre dışı kaldığında veya düşük kapasitede çalıştığında; ayrıca büyük üreticiler yakıt ihracatını sınırladığında kıtlık ham petrolden aşağıya, ürün piyasasına iner.

Bunun sonucu rafineri marjlarının (İngilizce adıyla crack spread) açılmasıdır: Ham petrol fiyatı ile o petrolden elde edilen yakıtların fiyatı arasındaki fark büyür. Yani petrol mevcut olsa bile, kullanılabilir yakıt pahalı ve kıt hale gelebilir.

Asıl dar boğaz: Ham petrolü kullanılabilir ürüne çevirmek

Rafineri kapasitesi birbirinin tam ikamesi değildir. Karmaşık bir tesisin devre dışı kalması, başka bir ülkede ham petrol stoku ya da daha basit işleme kapasitesi bulunsa dahi, özellikle dizel ve jet yakıtı gibi orta distilat ürünlerinin arzını azaltabilir.

Küresel ölçekte rafineri işletim oranları da geriledi. S&P Global Energy, küresel rafineri işletimlerinin Temmuz 2025 düzeyinin günlük 7,5 milyon varil altında olduğunu tahmin etti. Kurumun 2026’nın ikinci yarısı için öngördüğü ortalama günlük işleme miktarı 80,1 milyon varil; bu, önceki tahmininden günlük 2,4 milyon varil daha düşük.12 Goldman Sachs da temmuzdaki rafineri faaliyetini pandemi döneminden bu yana mevsimsel olarak en zayıf düzey diye nitelendirdi ve sıkışıklığın odağında dizelin bulunduğunu belirtti.11

Rusya’nın rafineri sistemi, insansız hava aracı saldırılarından özellikle etkilendi. Reuters’ın mayıs haberine göre, saldırılar sonrasında tamamen ya da kısmen duran tesislerin yıllık işleme kapasitesi 83 milyon tonu aştı; bu, Rusya’nın toplam rafinaj kapasitesinin yaklaşık dörtte birine denk geliyor. Moskova ayrıca nisandan temmuz sonuna kadar benzin ihracatını yasakladı. Bu tür kesintiler, Rusya ham petrol üretebiliyor olsa dahi, iç piyasa ve ihracat için mevcut yakıt hacmini düşürüyor.

Çin’in ihracat kısıtları önemli bir denge unsurunu devreden çıkardı

Çin, dünyanın en büyük rafineri sektörüne sahip olduğu ve Asya’ya ulaştırma yakıtı sağlayan kritik marjinal tedarikçilerden biri sayıldığı için piyasada belirleyici. Pekin, iç arzı korumak amacıyla martta dizel, benzin ve jet yakıtı ihracatını askıya aldı. Bu adımın, zaten sıkılaşmış olan Asya sanayi ve taşımacılık piyasalarında açığı derinleştirmesi bekleniyordu.8

Daha sonra ihracat ciddi biçimde sınırlandı: Hong Kong ve Makao dışındaki varış noktalarına sevkiyatlar nisan ve mayısta 400.000-500.000 tonla sınırlandı. Temmuz için izin verilen miktar ise 800.000 tona çıkarıldı.6 Çin temmuz ve ağustosta kısıtları daha da gevşetti. Reuters, rafinerilerin eylülde 4 milyon tonun biraz üzerinde benzin, dizel ve jet yakıtı ihraç etmesinin beklendiğini bildirdi.1

Bu gevşeme önemli olsa da küresel rafinaj sistemini bir anda eski haline döndürmüyor. Çin’de rafineri işletimleri haziranda kapasitenin %58’ine kadar inerken, Çin dışındaki Asya’da tesisler savaş öncesi seviyelerin yaklaşık %93-%95’inde çalışıyordu.5 Çin’deki düşük işleme hacmi ve önceki ihracat kısıtlamaları, bölgesel yakıt piyasasının başlıca tamponlarından birini zayıflattı.

Neden en hassas ürün dizel?

Dizel; karayolu taşımacılığı, deniz taşımacılığı, tarım, madencilik, inşaat, yedek elektrik üretimi ve sanayi için temel bir yakıt. Orta distilat üretimi yüksek rafinerilerdeki kayıplar bu yüzden dizel arzı ve marjları üzerinde orantısız bir etki yaratabiliyor.

Goldman Sachs, Orta Doğu ve Rusya’daki rafineri saldırılarının zaten gerilmiş küresel rafinaj sistemini daha da sınırladığını ve dizelin yükselişin “merkez üssünde” kaldığını söyledi.11 Banka, kesintiler, düşük stoklar ve sınırlı yedek işleme kapasitesinin çözülmesinin zaman alacağı değerlendirmesiyle 2027 dizel marjı tahminlerini iki kattan fazla yükseltti.11

Bu, ham petrolün önemsiz olduğu anlamına gelmiyor. Ham petrolün pahalanması elbette yakıt fiyatlarını da yukarı çeker. Fakat işleme sistemi tıkandığında, rafine ürünler ham petrol girdisinden çok daha hızlı pahalanabilir; hasarlı tesisler onarılana, işleme hacimleri yükselene veya ürün ticareti normale dönene kadar bu fark kalıcı olabilir.

Japonya’daki nafta baskısı, sorunun ulaştırmanın ötesine geçtiğini gösteriyor

Etkiler yalnızca araç yakıtlarıyla sınırlı değil. Nafta, etilen, plastik ve diğer kimyasal ürünlerin üretiminde kullanılan başlıca petrokimya hammaddelerinden biri. Dolayısıyla fiyatındaki yükseliş veya erişim belirsizliği, kimya üreticilerinin maliyetlerini artırıyor.

Japon medyasında kullanılan “nafta iflasları” ifadesi, petrol türevi girdilerin maliyeti ve bulunabilirliği konusundaki kaygıyı anlatıyor. Bu ifade, resmî olarak tanımlanmış bir iflas dalgasının yaşandığı şeklinde okunmamalı. Ancak temel baskı gerçek: South China Morning Post’un aktardığı Tokyo Shoko Research haziran anketinde, yanıt veren 7.000’den fazla Japon şirketin yaklaşık %80’i petrol türevi ürünleri tedarik etmekte zorlandığını bildirdi.11

Enerji dışı sektörlerdeki üreticiler için risk iki yönlü: Girdi maliyetleri yükselirken bu maliyetleri müşterilere yansıtma imkânı sınırlı kalabiliyor. Böylece marj baskısı, enerji sektörünün çok ötesine yayılıyor.

Rusya örneği: Ham petrol üretimi ile yakıt üretimi farklı şeyler

Rafineri kesintileri, ham petrol üretiminden önce yurt içi ham petrol işlemesini azaltabilir. Kısa vadede işlenemeyen variller depolamaya veya ihracata yönlendirilebilir. Ancak zamanla depolama, liman, lojistik ve ihracat kapasitesi üzerindeki baskı üretim ayarlamalarını da zorunlu kılabilir.

Reuters’a göre Rusya’nın ham petrol ve kondensat üretimi temmuza gelindiğinde bir önceki aya göre yaklaşık günlük 100.000 varil artarak 9 milyon varilin üzerine çıktı. Artış, güçlü ihracat ve rafineri işleme hacmindeki kısmi toparlanmayla desteklendi. Bu durum yakıt sıkışıklığını çürütmüyor; tersine, ayrımı görünür kılıyor: Rusya kayda değer miktarda ham petrol üretirken, bunu rafine ürüne dönüştürme ve bu ürünleri ihraç etme kapasitesi rafineri hasarlarına ve ihracat kısıtlarına çok daha açık.

Yakıt primini ne düşürebilir?

Ham petrol ile rafine yakıt fiyatları arasındaki farkın kalıcı biçimde daralması için birkaç gelişmenin aynı anda yaşanması gerekir:

• Rusya ve Orta Doğu’daki hasarlı rafinerilerin onarılması ve istikrarlı biçimde işletilmesi;
• başta Çin olmak üzere rafineri işleme hacimlerinin artırılması;
• benzin, dizel ve jet yakıtı ihracat akışlarının normalleşmesi;
• özellikle dizelde ürün stoklarının yeniden inşa edilmesi.

Bunlar gerçekleşene kadar piyasa, yeni bir tesis arızasına veya politika kaynaklı ihracat kısıtına açık kalacak. Ham petrolün bol olması tek başına çözüm değil: Küresel sistem, dizeli, jet yakıtını veya naftayı yeterli ve güvenilir biçimde işleyip teslim edecek kapasiteden yoksunsa yakıt arzı sıkışık kalmaya devam eder.