Ukrayna’nın drone saldırıları Rusya’nın petrol zincirini nasıl sıkıştırıyor?

Rusya Başbakan Yardımcısı Aleksandr Novak, petrol üretimindeki düşüşün rafinerilerdeki bakım çalışmalarının tamamlanmasıyla geçici olacağını savunuyor. Ancak Ukrayna’nın tekrarlanan drone saldırıları, sorunu tekil ve kısa süreli tesis duruşlarının ötesine taşıyor: Rafineriler daha az yakıt üretiyor, iç piyasada arz daralıyor, ihracat kısıtlanıyor ve ham petrolü başka kanallara yönlendirme imkânı depolama, liman ve tanker darboğazlarıyla sınırlanıyor. Bu nedenle onarımlar sonuç verse bile tekrar eden saldırı riski, operasyonel belirsizliği kalıcılaştırıyor. 13

511 milyon ton ile 17 yılın en düşük tahmini aynı rakam değil

Bu noktada önemli bir ayrım var. Rusya Ekonomi Bakanlığı mayısta 2026 için ham petrol ve kondensat toplamını 511 milyon ton öngörmüştü; bu tahmin önceki yıla yakın, yatay bir üretim görünümüne işaret ediyordu.

Daha sonra ortaya çıkan taslak temel senaryoda ise 2026 ham petrol üretim tahmini 494,2 milyon tona ya da yaklaşık günde 9,88 milyon varile indirildi. Bu, önceki öngörüye göre 17,2 milyon tonluk düşüş ve 2009’dan beri en düşük seviye anlamına geliyor. Reuters’ın aktardığına göre daha zayıf görünümde, Ukrayna saldırılarının rafineri ve enerji altyapısı üzerindeki etkisinin yanı sıra ihracat darboğazları da rol oynuyor. 17

Rafineri sorunu ham petrol üretimine neden yansıyor?

Bir rafinerinin devre dışı kalması ilk anda ham petrol çıkarımını doğrudan durdurmaz. Fakat rafinerilerin daha az ham petrol alması, üreticilerin satamadığı ya da işleyemediği petrolü depolaması veya ihraç etmesi gerektiği anlamına gelir. Liman kapasitesi, tanker erişimi ve ihracat güzergâhları da baskı altındaysa, bu fazlalığın tamamını başka pazarlara yönlendirmek mümkün olmaz. Sonuçta kuyulardaki üretimin kısılması gündeme gelir.

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), Ukrayna’nın enerji altyapısına yönelik drone saldırıları nedeniyle Rusya’nın petrol üretiminin 2026’da yaklaşık %3 gerileyerek günde 8,9 milyon varile düşeceğini öngördü. Rystad Energy de yaptırımların sıkılaşması ile rafinerilere, limanlara ve tankerlere yönelik saldırıları dikkate alarak Rusya ham petrol üretimi tahminini aşağı çekti; kurum 2026 ortalamasını günde 8,95 milyon varil, 2027 seviyesini ise yaklaşık 8,6 milyon varil olarak hesaplıyor.

En hassas nokta: Dizel ve diğer yüksek değerli ürünler

Drone saldırılarının etkisi, yalnızca ham petrol damıtma ünitelerinin kapasitesinden ibaret değil. Dizel, benzin ve jet yakıtı gibi ürünlerin verimini belirleyen ikincil ve ileri işleme ünitelerindeki hasar, aynı miktar ham petrol işlense dahi piyasaya çıkan yüksek değerli ürün miktarını daha sert etkileyebilir. Oxford Enerji Çalışmaları Enstitüsü, saldırıların bu tür daha karmaşık ürünleri üreten ikincil ve üçüncül ünitelere de yöneldiğine dikkat çekiyor. 21

Reuters hesaplamasına göre ocak-mayıs döneminde 16 rafineride toplam yaklaşık günde 700 bin varillik işleme kapasitesi saldırılar nedeniyle devre dışı kaldı; bazı tesisler birden fazla kez vuruldu. 18 Mayıs ayında da Orta Rusya’daki büyük rafinerilerin neredeyse tamamının üretimi durdurduğu veya azalttığı bildirildi. Tamamen ya da kısmen durmuş tesislerin yıllık birleşik kapasitesi 83 milyon tonu aşıyordu. 19

Dizel üretimindeki kayıp somut: Üretim nisanda aylık bazda yaklaşık %10 düştü, mayısta da yaklaşık %10 daha geriledi. Reuters’ın analizine göre saldırıdan etkilenen rafineriler nisanda dizel üretimini 1 milyon tona kadar, mayısta ise ilave 600 bin tona kadar azalttı. 20 Yaz aylarında günlük petrol işleme hızlarının çok yıllı dip seviyelere gerilemesi, arızaların ve onarımların sistem genelindeki ağırlığını gösterdi. 3

İhracat yasağı iç piyasadaki baskının işareti

Moskova’nın uyguladığı politikalar, sorunun yalnızca geçici bir üretim dalgalanması olmadığını gösteren en görünür işaretlerden biri. Rusya 8 Temmuz’da dizel ihracatını yasakladı; Novak aynı dönemde iç piyasayı desteklemek için yakıt ithalatına başlanacağını da açıkladı. 4 Hükümet daha sonra yasağı 30 Eylül’e uzattı; kapsam doğrudan üreticilerin dizel, deniz yakıtı ve gazyağı ihracatını da içerdi. Resmî gerekçe, iç akaryakıt piyasasında istikrarın korunmasıydı. 2

Birçok bölgede satış kısıtlamaları, yüksek fiyatlar, istasyonlarda uzun kuyruklar ve karne benzeri uygulamalar bildirildi. 53 Bunun pratik anlamı şu: Normalde ihraç edilebilecek yakıt hacimleri, iç piyasadaki açığı kapatmak için ülkede tutuluyor.

Avrupa’ya doğrudan değil, küresel piyasa üzerinden etki

Avrupa Birliği’nin ambargoları nedeniyle Avrupa artık savaş öncesine kıyasla Rus dizeline doğrudan çok daha az bağımlı. Buna karşın Avrupa küresel piyasadan tamamen yalıtılmış değil. Rus dizelinin daha az ihraç edilmesi; Türkiye, Kuzey Afrika ve Latin Amerika gibi alıcıların alternatif kargolar için rekabetini artırabilir. Bu da Avrupa’ya yönelmesi muhtemel arzı dolaylı biçimde sıkılaştırır.

Bu nedenle asıl izlenmesi gereken gösterge, yalnızca Rusya’dan Avrupa’ya doğrudan akış değil; dizel ve gazyağı piyasasındaki genel arz dengesi ile rafinaj marjlarıdır. Temmuzdaki ilk dizel ihracat yasağı, küresel dizel fiyatlarının çok yıllı yüksek seviyelere çıkmasıyla aynı döneme denk geldi. 7

Dizel, jet yakıtı, deniz gazyağı ve kalorifer yakıtı, rafineri kapasitesi ve uluslararası ticaret rotaları bakımından birbiriyle bağlantılı ürünlerdir. Rusya’dan daha az dizel çıkması, özellikle mevsimsel ısınma talebi, başka ülkelerdeki planlı rafineri bakımları veya Orta Doğu deniz taşımacılığında yeni aksaklıklarla aynı anda yaşanırsa, tüm orta distilat grubunda arzı daraltabilir. 7

Sonuç: Belirleyici unsur onarımın hızı değil, saldırıların sürekliliği

Novak’ın değerlendirmesi, rafinerilerin onarılıp kesintisiz işletilebilmesi halinde kısmen doğrulanabilir; üretim ve ürün arzında toparlanma görülebilir. Fakat tekrar eden saldırılar devam ederse, her onarım yeni bir kesinti riski taşır. Bu da daha yüksek onarım maliyeti, yedek parça sıkıntısı, daha ihtiyatlı stok yönetimi ve daha düşük ihracat esnekliği demektir.

Dolayısıyla Rusya için mesele yalnızca birkaç rafinerinin ne zaman yeniden çalışacağı değil. Süregelen saldırılar, rafineri ürünlerinde tekrarlayan açık yaratırken ham petrol üretimini de baskılayabilecek; uluslararası dizel piyasasını ise daha uzun süre sıkı tutabilecek bir zincirleme etki oluşturuyor. 1