DNA kişiliğimizi ne kadar belirliyor? 1.260 genetik varyanttan çıkan büyük sonuç

Kişiliğimiz tek bir “kişilik geni” tarafından şekillenmiyor. Dünyanın en geniş kapsamlı kişilik genetiği çalışmalarından biri, Büyük Beşli olarak bilinen deneyime açıklık, sorumluluk, dışadönüklük, uyumluluk ve nevrotiklik özellikleriyle istatistiksel olarak ilişkili yaklaşık 1.260 yaygın genetik varyant belirledi. Ancak her bir varyantın etkisi son derece küçüktü. 25

Sonuçların en önemli mesajı şu: Genetik, büyük gruplardaki kişilik farklılıklarını anlamamıza yardımcı olabilir; fakat bir insanın karakterini belirlemez, teşhis etmez ve yalnızca DNA’sına bakılarak güvenilir biçimde ölçülemez.

Araştırma nasıl yapıldı?

Uluslararası araştırma ekibi, 46 farklı kohorttan elde edilen verileri bir araya getirdi. Analizlerin kapsamı, Avrupa benzeri ve Afrika benzeri genetik kökene sahip yaklaşık 611 bin ila 1,14 milyon katılımcıya ulaştı. Araştırmacılar, milyonlarca DNA belirtecini katılımcıların kişilik anketlerindeki sonuçlarla karşılaştırdı. 2

Çalışmanın ön baskısında, kişilikle ilişkili 1.257 bağımsız “öncü” varyant saptandı. Bunların 823’ü önceki araştırmalarda bildirilmemişti; bu nedenle haberlerde sayı genellikle yaklaşık 1.260 olarak yuvarlanıyor. 2

Bu varyantların tamamı birlikte değerlendirildiğinde, Büyük Beşli özelliklerinin her birindeki gözlenen farklılıkların yüzde 4,8 ila 9,3’ü açıklandı. Kişilik testlerindeki ölçüm hataları istatistiksel olarak düzeltildiğinde tahmin edilen oran yüzde 10,5 ila 16,2 aralığına yükseldi. 2

“Dışadönüklük geni” yok: Tek tek etkiler çok küçük

Araştırma, belirli bir varyantın bir kişiyi doğrudan dışadönük, kaygılı, sorumlu ya da yeniliklere açık hale getirdiğini göstermiyor. Tek tek genetik belirteçlerin tespit edilebilen etkileri oldukça küçük. Kişilik, çok sayıda genetik varyantın yanı sıra gelişim süreci, sosyal çevre, yaşam deneyimleri ve ölçüm farklılıklarının birleşimiyle ortaya çıkıyor. 2

Araştırmacılar, varyantları bir araya getirerek poligenik skorlar da oluşturdu. Ancak bu skorlar, bağımsız tahmin örneklemlerinde bireyler arasındaki kişilik farklılıklarının yüzde 4’ünden azını açıklayabildi. Bu nedenle bir kişinin DNA’sından kişilik özelliklerini güvenilir ve ayrıntılı biçimde çıkarmak bugün için mümkün değil. 2

Keşif analizinde açıklanan oranla, yeni örneklemlerdeki tahmin başarısı arasındaki fark; kişilik testlerinin sınırlılıkları ve genetik tahminlerin farklı gruplara aktarılmasının zorluğu gibi etkenleri yansıtıyor. Kişilikteki farklılıkların büyük bölümü, bu yaygın varyantların dışında kalan genetik etkiler, çevre ve yaşam deneyimleriyle ilişkili.

Sonuçlar yalnızca ortak aile ortamıyla açıklanamıyor

Genetik ilişkiler farklı coğrafi ortamlarda, farklı yaş gruplarında ve kişiliği kimin değerlendirdiğine bakılmaksızın büyük ölçüde tutarlıydı. Hem katılımcıların kendi değerlendirmeleri hem de onları yakından tanıyan kişilerin değerlendirmeleri benzer genetik örüntülerle ilişkilendirildi. 2

Bu tutarlılık, bulguların yalnızca aynı ailede büyümenin veya ortak ebeveynlik deneyiminin sonucu olma ihtimalini azaltıyor. Bununla birlikte, bu durum herhangi bir varyantın belirli bir kişilik özelliğine doğrudan neden olduğunu kanıtlamıyor. Genetik ilişki, nedensellik anlamına gelmiyor. 2

Kişilik genleri sağlık, eğitim ve yaşam tercihleriyle nasıl ilişkilendirildi?

Araştırmacılar, Büyük Beşli kişilik özellikleri ile çeşitli yaşam sonuçları arasında genetik korelasyonlar bildirdi. Genetik korelasyon, iki özelliğin bazı ortak istatistiksel genetik etkileri paylaşması demek; kişilikle ilişkili genlerin doğrudan bir hastalığa, mesleğe veya yaşam kararına neden olduğunu göstermiyor. Bulgular arasında şunlar yer aldı:

• Fiziksel ve ruhsal sağlık ile uzun yaşamla ilişkili sonuçlar, 24
• Eğitim düzeyi ve mesleki ya da kariyerle bağlantılı yollar, 2
• COVID-19’a yakalanma veya hastalığın daha ağır seyretmesiyle ilişkili ölçümler, 23
• İnsanların taşınmayı, belirli yerleşim alanlarını ve mahalleleri seçme ya da bu ortamlarda kalma eğilimleri. 2

Örneğin dışadönüklükle ilişkili genetik örüntülerin belirli sağlık veya sosyal sonuçlarla bağlantılı bulunması, “dışadönüklük geni hastalığa yol açıyor” anlamına gelmez. Bu ilişkiler; ortak biyolojik süreçlerden, davranışlardan, sosyal koşullardan veya insanların genetik eğilimleriyle uyumlu çevrelere yönelmesinden kaynaklanabilir. 2

Sağlık ve yaşam süresi gibi sonuçlarda da genetik, çevre ve yaşam tarzı birlikte rol oynar. 8

Mahalle seçimi ne anlama geliyor?

Çalışmada kişilikle ilişkili genetik örüntüler ile insanların yaşadığı çevreler arasında da bağlantılar görüldü. Bu, genetik olarak ilişkili kişilik farklılıklarının kişilerin girdiği veya içinde kaldığı sosyal ve fiziksel ortamlarla bağlantılı olabileceğini düşündürüyor. Ancak burada da doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi kurulamıyor. Bir insanın yaşadığı mahalleyi yalnızca genleri belirlemiyor; gelir, eğitim, aile koşulları, iş, fırsatlar ve kişisel tercihler de devreye giriyor. 2

Araştırmacıların temel uyarısı

Çalışmanın sonucu “DNA kaderdir” şeklinde okunmamalı. Bulgular, çok büyük grupların ortalamaları hakkında anlamlı bilgiler sağlıyor: Genetik farklılıklar, insanların geniş kişilik özelliklerinde gözlenen çeşitliliğin unsurlarından biri.

Fakat bu sonuçlar:

• Bir kişinin karakterini DNA’dan okumaya,
• Genetik verilerle kişilik testi yapmaya,
• İnsanları genlerine göre sınıflandırmaya,
• Eğitim, sağlık, iş veya ilişki başarısını önceden kesin biçimde tahmin etmeye

yetmiyor. 25

Kısacası araştırma, kişiliğin genetik temellerini küçümsemiyor; ancak bu temellerin çok parçalı ve etkilerinin bireysel düzeyde çok küçük olduğunu gösteriyor. Genler eğilimler hakkında ipuçları verebilir, ama kim olduğumuzu tek başına açıklamaz.