Deniz Seviyesindeki Rekor Yükseliş ve Yok Olan Mercanlar Pasifik Adalarını İklim Cephesine Taşıyor

Palau’da yayımlanan iki değerlendirme, tek başına yeni bir deniz seviyesi rekoruna değil, birbirini besleyen geniş bir iklim krizine işaret ediyor. Yükselen denizler Pasifik topluluklarını orantısız biçimde baskı altına alırken, ısınan okyanuslar gıda, geçim kaynakları ve kıyıların korunması açısından kritik mercan resiflerini zayıflatıyor.

Verilen mesaj net: Uyum çalışmaları hemen başlamalı; ancak küresel sera gazı emisyonlarında keskin düşüşler olmadan uyum tek başına yeterli olmayacak.

Öne çıkan bulgular

• Deniz seviyesi hızlanıyor: Küresel ortalama deniz seviyesi 2024’te 5,9 milimetre yükselerek rekor kırdı. Bu artışta okyanusların ısınması ile buzulların ve buz tabakalarının erimesi etkili oldu. 119
• Pasifik’in maruziyeti çok yüksek: Pasifik’teki küçük ada devletlerinde göreli deniz seviyesi yükselişi küresel ortalamanın iki katını aşıyor. Bunun sonuçları alçak arazilerden tatlı su kaynaklarına, altyapıdan geçim kaynaklarına kadar uzanıyor. 2
• Yerinden edilme riski büyüyor: BM raporu, deniz seviyesindeki yükselişin 2050’ye kadar dünya genelinde 1,2 milyara kadar insanın yerinden edilmesine katkıda bulunabileceğine ilişkin tahminlere yer veriyor. Bu rakam, o tarihte zorunlu olarak göç edecek kişilerin kesin sayısı değil; olası maruziyet ve hareketliliğe dair bir tahmin. 2
• Finansman ihtiyacı karşılanamıyor: Gelişmekte olan ülkelerin iklim uyumu için ihtiyaç duyduğu finansmanın 310-365 milyar dolar civarında olduğu, buna karşılık 2023’te kullanılabilir uyum finansmanının yaklaşık 26 milyar dolar olduğu bildirildi.
• Mercanların toparlanma zamanı daralıyor: Deniz sıcak hava dalgaları ve tekrarlanan beyazlama olayları birçok resifin yeniden güç kazanmasına fırsat bırakmıyor. Bu durum giderek büyüyen, basamaklı bir gerileme yaratıyor.

Pasifik adaları için deniz seviyesi rekoru neden önemli?

Bir yılda birkaç milimetrelik artış küçük görünebilir. Ancak deniz seviyesindeki yükseliş birikerek ilerler ve gelgitler, fırtına kabarmaları, kıyı erozyonu ve tuzlu su girişimiyle birleşir. Birleşmiş Milletler değerlendirmesine göre etkiler son derece eşitsiz dağılıyor; küçük ada devletleri, bazı adaların yaşanabilirliğini sürdürememe riskiyle karşı karşıya.

Pasifik’te evler, yollar, ekonomik faaliyetler ve temel hizmetler çoğunlukla dar kıyı şeritlerinde yoğunlaşıyor. Yükselen denizler tatlı su kaynaklarını ve geleneksel geçim biçimlerini de tehdit ediyor. Bu nedenle mesele yalnızca kıyı çizgisinin geri çekilmesi değil; güvenlik, yaşam sürekliliği ve toplulukların geleceğiyle ilgili.

Bölgedeki risk şimdiden küresel ortalamadan ayrışıyor. BM raporu, Pasifik’teki küçük ada devletlerinde göreli deniz seviyesi yükselişinin küresel ortalamanın iki katından fazla olduğunu belirtiyor. Palau ve diğer Pasifik hükümetleri bu tabloyu aynı zamanda bir sorumluluk meselesi olarak değerlendiriyor: Pasifik ada ülkeleri küresel emisyonlara çok az katkıda bulunurken en ağır sonuçlarla karşı karşıya kalıyor. Palau Devlet Başkanı Surangel Whipps Jr., deniz seviyesindeki yükseliş, mercan beyazlaması, okyanus asitlenmesi ve aşırı hava olayları için acil eylem çağrısı yaptı. 5

1,2 milyarlık yerinden edilme tahmini ne anlama geliyor?

BM raporu, deniz seviyesindeki yükselişin 2050’ye kadar dünya genelinde 1,2 milyara kadar insanın yerinden edilmesine katkıda bulunabileceği uyarısını yapıyor. 2 Bu ifade, belirli bir tarihte kesin olarak göç etmek zorunda kalacak insanların sayısını göstermiyor. Gerçek sonuçlar emisyonların seyrine, kıyı bölgelerindeki maruziyete, uyum kapasitesine, altyapıya, planlamaya ve toplulukların güvenli biçimde yerinde kalıp kalamayacağına bağlı olacak.

Pasifik ada ülkeleri için hareketlilik; kültür, egemenlik ve haklarla doğrudan bağlantılı. Bu nedenle uyum politikalarının ilk hedefi, mümkün olduğu ölçüde toplulukların atalarının topraklarında kalma hakkını korumak olmalı. Tehlikelerin kaçınılmaz hâle geldiği durumlarda ise gönüllü, kültürel açıdan uygun ve hak temelli yer değiştirme seçenekleri hazırlanmalı.

Uyum finansmanındaki açık yalnızca para meselesi değil

Sorun, kırılgan ülkelerin daha fazla kaynağa ihtiyaç duymasından ibaret değil. Finansmanın erişilebilir, öngörülebilir ve yerel toplulukların yürüteceği projelere uygun olması da gerekiyor.

Palau’daki toplantıda aktarılan bir rapora göre gelişmekte olan ülkelerin iklim uyumu için yıllık ihtiyacı 310-365 milyar dolar arasında. Buna karşılık 2023’te kullanılabilir uyum finansmanı yaklaşık 26 milyar dolardı.

Pasifik ada ülkelerine odaklanan araştırmalar da uyum ihtiyacının acil ve giderek arttığını, mevcut finansmanın ise hem yetersiz kaldığını hem de erişilmesinin zor olduğunu ortaya koyuyor. Bu açık; dayanıklı altyapı, erken uyarı sistemleri, kıyı koruması, tatlı su güvenliği, daha iyi iklim verileri ve gerektiğinde planlı yer değiştirme ya da hareketlilik seçenekleri gibi önlemleri doğrudan etkiliyor.

Önerilen Pasifik Dayanıklılık Tesisi gibi bölge öncülüğündeki mekanizmalar, büyük uluslararası iklim fonlarından destek almakta zorlanan küçük ölçekli ve topluluk temelli projelere kaynak yönlendirmeyi amaçlıyor. 8 BM raporunun ekinde de hızlı etkili topluluk hibeleri ile daha güçlü teknik kapasite, uyum finansmanının sahada kullanılabilir hâle gelmesi için önemli araçlar olarak gösteriliyor. 17

Mercan resifleri toparlanmak için gereken zamanı kaybediyor

İkinci değerlendirme, deniz seviyesi uyarısına ekolojik bir boyut kazandırıyor. Küresel Mercan Resifleri İzleme Ağı’na göre iklim kaynaklı deniz sıcak hava dalgaları daha sık ve daha şiddetli hâle geliyor. Bu da resiflerin beyazlama olayları arasında toparlanması için gereken süreyi kısaltıyor.

Mercan beyazlaması, yüksek sıcaklık stresinin mercanların renklerinin ve enerjilerinin önemli bölümünü sağlayan organizmaları dışarı atmasına yol açmasıyla meydana geliyor. Sıcaklık stresi uzun sürerse mercanlar ölebiliyor. El Niño bu tehlikeyi daha da artırabiliyor: Bu iklim olayıyla ilişkili daha sıcak sular, uzun vadeli küresel ısınmayla birleşiyor ve büyük beyazlama olayları güçlü El Niño koşullarıyla aynı döneme denk gelebiliyor.

En büyük endişe, tek bir beyazlama olayının ne kadar şiddetli olduğu kadar, bir sonraki olay gelmeden önce kalan sürenin kısalması. Art arda yaşanan sıcaklık stresi, resif toplulukları ekolojik dayanıklılıklarını yeniden kazanmadan mercan örtüsünü ve üreme kapasitesini azaltabiliyor. Araştırmacılar ve değerlendirmeye ilişkin haberler bu süreci, her yeni darbenin ardından toparlanmanın zorlaştığı bir “gerileme merdiveni” olarak tanımlıyor. Bu tablo, resiflerin fiilen geri döndürülemez biçimde kaybedilmesi riskini artırıyor.

Yerel önlemler gerekli, fakat küresel ısınmayı durduramaz

Yerel resif yönetimi hâlâ büyük önem taşıyor. Aşırı avcılığın, sürdürülemez kıyı yapılaşmasının, kirliliğin ve düşük su kalitesinin azaltılması, resiflerin sıcaklık stresine dayanma kapasitesini artırabilir. Mercan değerlendirmesi, bu yerel baskıların resifleri iklim kaynaklı deniz sıcak hava dalgalarına karşı daha savunmasız hâle getirdiğini vurguluyor.

Ancak yerel yönetimin sınırları var. Bu önlemler, küresel emisyonların ısıttığı bir okyanusu soğutamaz veya kaybolan toparlanma süresini geri getiremez. Pasifik topluluklarını ve resifleri korumak için iki hat aynı anda ilerlemeli:

1. Büyük emisyon kaynaklarından hızlı ve kapsamlı emisyon kesintileri yapılmalı; böylece ilave ısınma ve deniz seviyesindeki yükseliş yavaşlatılmalı.
2. Hibe temelli ve erişilebilir uyum finansmanı sağlanmalı; yerel dayanıklılık projeleri, erken uyarı sistemleri, kıyı ve tatlı su koruması, ekosistem yönetimi ve hak temelli hareketlilik planları desteklenmeli.

Bu nedenle BM yetkilileri, G20 liderlerini bir Pasifik atolünü ziyaret ederek sonuçları yerinde görmeye ve Tuvalu toplantısı süreci üzerinden anlamlı taahhütlerde bulunmaya çağırdı. 2 Palau’dan verilen mesaj yardım talebi değil; iklim cephesinde bulunan ülkelerin karşı karşıya olduğu risklerle orantılı eylem ve kaynak talebiydi.