Mercan resifleri toparlanamadan yeni beyazlama dalgasıyla karşılaşıyor

Küresel Mercan Resifleri İzleme Ağı’nın (GCRMN) Status of Coral Reefs of the World: 2025 raporundaki en kritik bulgu, mercanların yalnızca azalıyor olması değil. Deniz sıcak hava dalgaları, birçok resifin kendini tamamen yenilemesine fırsat kalmadan geri dönüyor. Böylece mercanların büyümesi, olgunlaşması ve üremesi için gereken süre daralıyor; tekrarlanan hasarın uzun vadeli ve geri döndürülemez bir gerilemeye dönüşme riski artıyor. 15

Şimdiye kadarki en kapsamlı küresel resif değerlendirmesi

Rapor, 1980-2024 arasındaki değişimi inceliyor. Çalışmada 124 ülke, bölge ve ekonomideki 36.886 resif alanından, 87 binden fazla araştırmada toplanan 21 milyondan fazla gözlem kullanıldı. Bu kapsam, her beyazlama olayını tek başına değerlendirmek yerine farklı bölgelerdeki uzun vadeli eğilimleri karşılaştırmayı mümkün kılıyor. 813

Raporun temel göstergesi, resif yüzeyinin yaşayan, resif oluşturan sert mercanlarla kaplı bölümünü ifade eden “sert mercan örtüsü”. Bu oran 2020-2024 döneminde, 1980-2009 arasındaki referans ortalamasının %9,5 altında kaldı. Bu rakam, iki dönem arasındaki farkı gösteriyor; %9,5’lik kaybın tamamının yalnızca 2020-2024 yıllarında gerçekleştiği anlamına gelmiyor. 3411

Asıl sorun: Resiflerin toparlanma aralığı kısalıyor

Mercanlar, beyazlamanın ardından hayatta kalan koloniler sağlıklarına kavuşabildiğinde ve yeni mercanlar büyüdüğünde toparlanabiliyor. Ancak raporun ortaya koyduğu sorun, bu şokların giderek daha sık yaşanması. Küresel beyazlama olayları artık yaklaşık beş-altı yılda bir tekrarlanıyor; geçmişte iki olay arasındaki süre çok daha uzundu. 5

Resiflerin yeterli zaman verildiğinde yeniden güçlenebildiğine dair kanıtlar da var. Üçüncü küresel beyazlama olayının ardından, küresel sert mercan örtüsü 2017-2019 arasında yaklaşık %6 arttı. Ancak yeni bir şiddetli sıcak hava dalgası, mercanlar üreyip resif yapısını yeniden kurabilecek büyüklük ve olgunluğa erişmeden ortaya çıkabiliyor. 1

Bilim insanlarının “basamaklı gerileme” olarak tanımladığı tablo böyle oluşuyor: Her olay mercanların bir bölümünü yok ediyor; bir sonraki olay ise ekosistem kaybı telafi edemeden geliyor.

2023-2025 beyazlama olayı yeni bir ölçek gösterdi

NOAA’nın Mercan Resifi İzleme programına göre dördüncü küresel mercan beyazlama olayı 2023’te başladı ve büyük olasılıkla 2025’te sona erdi. Ocak 2023-Eylül 2025 arasında, dünya mercan resifi alanlarının yaklaşık %84,4’ü beyazlama düzeyinde ısı stresinden etkilendi; en az 83 ülke ve bölgede kitlesel beyazlama belgelendi. 17

Ayrı bir akademik çalışma ise ısı stresinin küresel resif alanlarının yaklaşık %87’sine ulaştığını ve birikmiş medyan ısı stresinin önceki küresel olay rekoruna kıyasla yaklaşık %50 daha yüksek olduğunu hesapladı. İki yüzde arasındaki fark, kullanılan yöntem ve ölçümlerin farklı olmasından kaynaklanıyor. Ancak her iki kaynak da olayın coğrafi yayılımı ve şiddeti açısından olağanüstü olduğu konusunda birleşiyor. 18

Bu olay, okyanus sıcaklıklarındaki rekorların resifler için neden özellikle tehlikeli olduğunu gösteriyor: Beyazlama artık nadir görülen ve aralarında uzun yıllar bulunan bir sarsıntı değil; tekrarlanan ısı stresi ve eksik toparlanmadan oluşan bir döngüye dönüşüyor.

Yeni bir sıcaklık şoku toparlanma başlamadan gelebilir

Raporun uyarısı, bilim insanlarının sürekli sıcak seyreden okyanusları ve yeni, güçlü bir El Niño olasılığını izlediği bir dönemde geldi. El Niño, zaten ısınmış okyanuslara kısa vadeli ek sıcaklık bindirerek yeni deniz sıcak hava dalgaları ve beyazlama riskini artırabiliyor. 18

Bazı araştırmalar, mercan kayıtlarında El Niño’nun son yıllarda daha şiddetli hâle gelmiş olabileceğine dair işaretler bulunduğunu belirtiyor. Ancak bu olasılık, El Niño’daki tüm değişimleri açıklayan kesinleşmiş bir sonuç değil; bilimsel araştırmaların sürdüğü bir konu.

Kısa vadeli kaygı ise daha temel: Bu uzun vadeli sorunun yanıtı netleşmemiş olsa bile, okyanusların daha yüksek bir sıcaklık tabanından başlaması, doğal iklim değişkenliği ek bir ısınma dalgası getirdiğinde resifleri daha savunmasız bırakıyor.

Raporun Pasifik’te açıklanması neden önemli?

Değerlendirme, Pasifik Adaları Forumu’yla birlikte Palau’da tanıtıldı. Böylece küresel resif verileri, toplumları, ekonomileri ve kıyı çevreleri okyanusa yakından bağlı olan bir bölgenin liderlerinin gündemine taşındı. Açıklamanın COP31 öncesine denk gelmesi de bulgulara siyasi bir ağırlık kazandırdı; Pasifik liderleri daha güçlü iklim adımları çağrısı yapıyor.

Bu bağlam, raporun temel politika mesajını güçlendiriyor: Resiflerin korunması iklim politikasından ayrı düşünülemez. Yerel koruma çalışmaları bir resifin ısı stresine dayanma şansını artırabilir. Ancak küresel sera gazı emisyonları yüksek kalır ve okyanuslar ısınmayı sürdürürse, yerel yönetim tek başına bu süreci durduramaz.

Bilim insanlarına göre ne yapılmalı?

Çözüm iki birbiriyle bağlantılı hatta dayanıyor:

• Sera gazı emisyonları hızla ve derin biçimde azaltılmalı. Okyanusların ısınmasını sınırlamak, kitlesel beyazlamaya yol açan sıcak hava dalgalarının sıklığını ve şiddetini azaltmanın tek yolu. GCRMN, küresel sıcaklık artışının 2°C’nin oldukça altında tutulmasını ve 1,5°C hedefinin izlenmesini resiflerin geleceği için temel koşul olarak tanımlıyor. 1
• Yerel baskılar azaltılmalı. Deniz koruma alanları, kirlilik ve sediment akışının azaltılması, sürdürülebilir balıkçılık, uyarlanabilir yönetim ve uzun vadeli izleme çalışmaları resiflerin dayanıklılığını ve toparlanma ihtimalini artırabilir. 1

Dolayısıyla raporun görünümü ciddi olsa da, her resifin şimdiden yok olmaya mahkûm olduğu anlamına gelmiyor. Isı stresi azaldığında ve yerel koşullar destekleyici olduğunda resifler toparlanabiliyor. Küresel ölçekte belirleyici soru ise şu: Gelecekteki toparlanma dönemleri yeterince uzun olacak mı ve emisyon azaltımları bu dayanıklılığın işe yarayabilmesi için yeterince hızlı uygulanacak mı?