İran Savaşı’nın Altıncı Ayında Küresel Ekonomi Dirençli, Ancak Kırılgan

İran savaşının başlamasından altı ay sonra küresel ekonomi, en kötü senaryoların aksine resesyona girmedi. Ancak ekonomi normale dönmüş değil. Görünüm; daha yavaş büyüme, yüksek enerji maliyetleri ve giderek ABD’deki tüketici talebiyle yapay zekâ yatırımlarına yoğunlaşan bir toparlanmaya işaret ediyor. 517

Ana tablo: Küresel resesyon yok, ancak büyüme zayıflıyor

Uluslararası Para Fonu’nun (IMF) temmuz görünümüne göre küresel ekonomi 2026’da yüzde 3,0 büyüyecek. Bu oran, 2024 ve 2025’te kaydedilen yüzde 3,5’lik ortalamanın altında. IMF, büyümenin 2027’de yüzde 3,4’e çıkmasını bekliyor; ancak yakın vadeli tahminlerdeki düşüş, enerji şokunun ekonomiye maliyetsiz biçimde atlatılmadığını gösteriyor.

Fon ayrıca küresel manşet enflasyonun 2025’teki yüzde 4,1 seviyesinden 2026’da yüzde 4,7’ye yükselmesini bekliyor. Bu da çatışmanın, son dönemdeki dezenflasyon eğilimini sekteye uğrattığını ortaya koyuyor.

Dolayısıyla mevcut tablo güçlü bir ekonomiden çok dirençli ama zorlanan bir ekonomiye işaret ediyor: Büyüme devam ediyor, fakat ivme kaybediyor; enflasyon ise yeniden hızlanıyor.

ABD verileri ne söylüyor?

GSYH yavaşladı, iç talep gücünü korudu

ABD reel GSYH’si ikinci çeyrekte yıllıklandırılmış yüzde 1,5 arttı. Bu oran, Reuters’ın aktardığı ekonomist beklentilerinin altında kaldı. İthalatın büyüme verisini aşağı çekmesi, iç ekonomik faaliyetteki daha güçlü görünümü kısmen perdeledi. 22

ABD ekonomik faaliyetinin üçte ikisinden fazlasını oluşturan tüketici harcamaları ise ilk çeyrekteki yalnızca yüzde 0,5’lik artışın ardından ikinci çeyrekte yıllıklandırılmış yüzde 3,2 yükseldi. 22

Bu veriler önemli bir ayrımı ortaya koyuyor: ABD ekonomisi büyümeyi bırakmış değil; ancak ivme, ekonominin geneline yayılan güçlü bir hızlanmadan çok iç talep tarafından taşınıyor.

Yapay zekâ yatırımları önemli bir dengeleyici oldu

Şirketlerin bilgi işlem kapasitesi, çipler ve veri merkezlerine yönelik harcamaları sürdürmesiyle makine ve ekipman yatırımları ikinci çeyrekte yıllıklandırılmış yüzde 15,2 arttı. 22

IMF’ye göre küresel teknoloji döngüsünde yapay zekâ kaynaklı talep artışı, savaşın yol açtığı enerji şokunun etkilerini kısmen telafi etti. Yapay zekâ yatırımları ABD’de şirket kârlarını ve tüketici harcamalarını desteklerken, diğer ülkelerde de veri merkezi inşaatları ve yapay zekâ donanımı kapasitesi genişliyor. 17

Bu destek önemli; ancak aynı zamanda bir yoğunlaşma riski yaratıyor. Yapay zekâ altyapısına yapılan yatırımların beklenen getiriyi sağlayamaması durumunda, bugün yatırımları, kârları ve piyasaları destekleyen aynı sektör yeni bir zayıflık kaynağına dönüşebilir. IMF, yapay zekâya ilişkin piyasa beklentilerinde olası bir düzeltmeyi aşağı yönlü riskler arasında sayıyor.

Piyasalar reel ekonomiden daha hızlı toparlandı

Saldırılar sonrasında finans piyasaları sert tepki verdi: petrol fiyatları sıçradı, faizler yükseldi ve hisse senetleri geriledi. Ancak ağustos sonuna gelindiğinde başlıca ABD endeksleri mart sonundaki dip seviyelerinden güçlü biçimde toparlandı. Dow Jones yaklaşık yüzde 19, S&P 500 yaklaşık yüzde 22, Nasdaq ise yüzde 27 yükseldi; teknoloji hisseleri bu toparlanmanın başını çekti. 7

Bu yükseliş, yatırımcıların ilk şokun ötesine bakarak şirket kârlarına, yapay zekâ talebine ve enerji arzındaki bozulmanın sınırlı kalabileceği beklentisine odaklandığını gösteriyor. Ancak finansal piyasaların toparlanması, hanehalkları ve işletmelerin aynı ölçüde rahatladığı anlamına gelmiyor. Yüksek akaryakıt ve taşımacılık maliyetleri tüketicileri etkilemeye devam ederken, rafine yakıt sıkıntısı özellikle sarsıcı oldu. 14

Petrol zirveden geriledi, ancak hâlâ yapısal olarak pahalı

Brent petrolü nisanda kısa süreliğine varil başına 120 doların üzerine çıktı. Ağustos sonuna gelindiğinde nisan zirvesinin yaklaşık üçte bir altında işlem görse de savaş öncesi seviyenin hâlâ yaklaşık yüzde 20 üzerinde kaldı. 28

Piyasanın temel dengesi şu: Alternatif güzergâhlar, yönü değiştirilen sevkiyatlar ve stoklar en sert fiyat senaryosunu önledi; ancak tedarik sistemi hâlâ ciddi ölçüde bozulmuş durumda. Savaş öncesinde Hürmüz Boğazı’ndan günde yaklaşık 18 milyon varil ham petrol ve rafine ürün geçiyordu. Reuters’a göre bu akış temmuzda günlük 4,8 milyon varile geriledi; ağustosta ise yaklaşık 2 milyon varil civarında seyretti.

Sorun yalnızca ham petrol arzıyla sınırlı değil. Avrupa’da motorin fiyatları savaşın başlamasından bu yana yüzde 70’ten fazla, Reuters’ın karşılaştırmasına göre ABD benzin fiyatları ise yüzde 60 arttı. 4

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), Hürmüz Boğazı’nın kapanması ve bölgedeki altyapıya yönelik saldırıların ihracatı sınırlamayı sürdürmesi nedeniyle küresel petrol arzının 2026’da günlük 4,3 milyon varil, yani yaklaşık yüzde 4 azalmasını bekliyor.

Enflasyon, ekonomi politikalarının önündeki temel sorun

Enerji şoku, merkez bankalarının yavaşlayan büyümeye yanıt vermesini zorlaştırdı. Faiz indirimleri talebi destekleyebilir; ancak akaryakıt maliyetleri ve enflasyon beklentileri yüksekken bu adım fiyat baskılarının daha uzun sürmesine yol açabilir. Para politikasını sıkı tutmak enflasyonu sınırlayabilir, fakat yavaşlamayı derinleştirme riski taşır.

ABD Merkez Bankası’nın tercih ettiği fiyat göstergesi olan kişisel tüketim harcamaları (PCE) enflasyonu, ağustos sonunda beklentilerin biraz üzerinde geldi. Yıllık manşet PCE enflasyonu yüzde 3,7, çekirdek PCE enflasyonu ise yüzde 3,3 oldu. Her iki oran da Fed’in yüzde 2 hedefinin üzerinde kaldı. 18

Bu durum politika yapıcıları stagflasyon benzeri bir ikilemle karşı karşıya bırakıyor: Zayıf büyüme destekleyici adımları gerektirirken, hedefin üzerindeki enflasyon daha temkinli davranmayı zorunlu kılıyor.

Direnç neden kalıcı olmayabilir?

Hürmüz’ü aşma planlarının sınırları var

Stratejik rezervler, boru hatları ve alternatif ihracat terminalleri geçici bir kesintinin etkisini hafifletebilir. Ancak normalde küresel petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz arzının yaklaşık beşte birini taşıyan bir koridorun yerini tamamen doldurmaları mümkün değil. Hükümetler sevkiyatların bir bölümünü farklı güzergâhlara yönlendirebiliyor; fakat kısıtlamalar uzadıkça stoklar azalıyor ve alternatiflerin maliyeti artıyor. 5

IEA, bölgesel ihracatın gerilediğini ve yılın geri kalanına ilişkin arz tahminlerinin düşürüldüğünü bildirdi. Reuters da çatışmanın başlamasından bu yana küresel petrol stoklarının ciddi ölçüde kullanıldığını aktardı.

Avrupa daha sert bir enerji sıkışmasıyla karşı karşıya

Enerji ithalatına bağımlı ekonomiler, petrol, gaz ve rafine yakıt fiyatlarındaki artıştan özellikle etkileniyor. Yükselen enerji maliyetleri hem ithalat faturasını büyütüyor hem de hanehalklarının ve sanayinin satın alma gücünü azaltıyor. Bu nedenle Avrupa ve Asya’daki hükümetler fosil yakıt ithalatına bağımlılığı azaltmak amacıyla yenilenebilir enerji yatırımlarını hızlandırıyor.

Bu dönüşüm uzun vadede enerji güvenliğini güçlendirebilir; ancak arz kesintisinin kısa vadeli maliyetini ortadan kaldırmıyor.

Yapay zekâ bir destekten kırılganlığa dönüşebilir

Yapay zekâya yönelik sermaye harcamaları şu anda zayıf ekonomik faaliyeti dengeliyor. Ancak bu yatırım döngüsü, şirketlerin çipler, veri merkezleri ve bilgi işlem altyapısına yaptıkları harcamalardan zaman içinde yeterli getiri elde etmesine bağlı. Mevcut görünümler, yapay zekâ beklentilerinde yeniden fiyatlamayı bir risk olarak tanımlıyor; böyle bir düzeltmenin kesinlikle gerçekleşeceğini söylemiyor.

Pratik sonuç şu: Küresel ekonomi, enerji arzının olağan dışı biçimde kısıtlandığı bir dönemde güçlü fakat yoğunlaşmış tek bir talep kaynağına daha fazla yaslanıyor.

Sonuç: Şimdilik dayanıklı, fakat dar bir patikada

Küresel ekonomi şu ana kadar aynı anda çalışan birkaç tampon sayesinde resesyondan kaçındı: ABD’de tüketici harcamaları gücünü korudu, yapay zekâ yatırımları hızlandı, piyasalar toparlandı ve petrol sevkiyatları kısmen alternatif güzergâhlara yönlendirildi. Ancak bu tamponlar, enerji arzındaki temel sorunu çözmekten çok ilk şoku erteledi.

Bugünkü göstergeler dar bir patikaya işaret ediyor: ABD GSYH’si büyüyor, tüketim ekonomik faaliyeti destekliyor, yapay zekâ yatırımları sermaye harcamalarını sürüklüyor ve hisse senetleri toparlanmış durumda. Buna karşın küresel büyüme yavaşlıyor, enflasyon yükseliyor ve Hürmüz Boğazı’ndaki arz kesintisi rezervleri tüketiyor. Koridordaki kısıtlamalar uzar veya yapay zekâ yatırımlarının getirileri beklentileri karşılamazsa, ilk altı ayda görülen dayanıklılığı korumak çok daha zor hale gelebilir.