Larak saldırısının ardından Ürdün’deki ABD üslerine misilleme: ABD-İran çatışmasında yeni eşik

ABD ile İran arasındaki gerilim, doğrudan askeri operasyonlarda yaklaşık bir ay süren durgunluğun ardından yeniden yükseldi. 30 Ağustos’ta ABD güçleri, Hürmüz Boğazı’nın yakınındaki İran’a ait Larak Adası’nda iki roket rampasını vurdu. Ertesi gün İran Devrim Muhafızları Ordusu (IRGC), Ürdün’deki King Hussein ve Al Azraq — diğer adıyla Muwaffaq Salti — hava üslerine balistik füze ve insansız hava araçlarının birlikte kullanıldığı bir operasyon düzenlediğini açıkladı. 1417

Olayların sıralaması büyük ölçüde net. Ancak saldırıların yol açtığı hasarın boyutu ve can kayıpları konusunda tarafların açıklamaları birbirinden ciddi biçimde ayrılıyor.

Larak Adası’nda ne oldu?

ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), Larak Adası’ndaki iki IRGC rampasının imha edildiğini açıkladı. Washington’a göre İran Devrim Muhafızları personeli, Hürmüz Boğazı’na deniz mayını taşıyan roketleri fırlatmaya hazırlanıyordu. ABD, operasyonu boğazdan geçen ticari gemileri korumaya yönelik bir önlem olarak sundu. 611

Mevcut haberlere göre bu saldırı, temmuz sonundan bu yana ABD’nin İran’a karşı gerçekleştirdiği bilinen ilk askeri operasyondu. 1314 Operasyon, Washington’ın ticari gemiler için kullanılan bir deniz koridorunun mayınlardan temizlendiğini açıklamasından sonra geldi. Başkan Donald Trump da yeni mayın yerleştirmeye çalışacak her geminin imha edileceği uyarısında bulundu. 13

İran saldırıyı kınayarak misilleme sözü verdi. İran devlet medyası, askerler ve siviller arasında ölen ve yaralananlar olduğunu bildirdi; ancak incelenen kaynaklar kesin bir can kaybı sayısını bağımsız biçimde doğrulamıyor. 1011

İran, Ürdün saldırısı hakkında ne söyledi?

IRGC, Havacılık ve Uzay Kuvvetleri’nin Ürdün’deki King Hussein ve Al Azraq üslerini balistik füzeler ve insansız hava araçlarıyla hedef aldığını açıkladı. İran kaynaklarına göre saldırıda teknik ve bakım altyapısı ile savaş uçaklarının bulunduğu alanlar hedef alındı ve ağır hasar meydana geldi. 1012

Tahran, saldırıyı Larak operasyonuna misilleme olarak tanımladı. Reuters da IRGC’nin, ABD’nin Larak’taki operasyonuna karşılık iki ABD üssünü balistik füzelerle vurduğu yönündeki açıklamasını aktardı. 17

Bununla birlikte, İran’ın hasar ve sonuçlara ilişkin iddiaları incelenen haberlerde bağımsız olarak doğrulanmadı. Kamuoyuna yansıyan en güçlü savunma değerlendirmesi daha sınırlıydı: Ürdün Silahlı Kuvvetleri, hava savunma sistemlerinin Ürdün hava sahasına giren sekiz İran füzesini önlediğini açıkladı. Fox News’a konuşan bir ABD kaynağı ise füzelerin neredeyse tamamının engellendiğini ve önemli bir isabet bildirilmediğini söyledi. 2919

Bu nedenle mevcut tabloda iki farklı anlatı bulunuyor: İran ağır hasar verdiğini savunuyor; Ürdün ve ABD kaynaklarına dayanan açıklamalar ise başarılı önlemeye ve sınırlı etkiye işaret ediyor. Üslerdeki can kayıpları konusunda güvenilir biçimde doğrulanmış bir bilgi bulunmuyor.

Hürmüz Boğazı neden krizin merkezinde?

Larak Adası, Hürmüz Boğazı’nın doğu girişine yakın konumda. Bu nedenle rampaların olası bir mayınlama operasyonunda kullanılacağı iddiası, saldırıya stratejik bir boyut kazandırıyor. Washington operasyonu deniz taşımacılığına yönelik yakın bir tehdide yanıt olarak sunarken Tahran, saldırıyı daha geniş kapsamlı ABD askeri ve ekonomik baskısının parçası olarak değerlendiriyor. 5

Anlaşmazlık yalnızca iki füze rampasıyla sınırlı değil. İran, ABD’nin tutumunu değiştirmemesi ve savaşın sona erdirilmesi, deniz ablukasının kaldırılması, petrol yaptırımlarının kaldırılması ve dondurulmuş İran varlıklarının serbest bırakılması gibi koşulları kabul etmemesi halinde boğazın kapalı kalacağını söylüyor.

Washington ise İran’a yönelik deniz ablukasını süresiz sürdürebileceğini ve Tahran üzerindeki ekonomik baskıyı artırabileceğini belirtiyor. Bu karşıt tutum, Hürmüz’ü aynı anda hem askeri bir gerilim hattına hem de müzakerelerde kullanılan başlıca pazarlık kozlarından birine dönüştürüyor.

Ekonomik risk ne kadar büyük?

Hürmüz’den geçen gemi trafiği, son saldırı ve karşılıklı tehditlerden önce de keskin biçimde yavaşlamıştı. Reuters, bir noktada günlük gemi geçişlerinin tek haneli sayılara düştüğünü bildirdi. Başka bir haberde ise yeni gemi saldırılarının ardından trafiğin neredeyse tamamen durma noktasına geldiği aktarıldı.

Petrol piyasaları, kesintiyi kısa süreli bir şoktan çok uzayabilecek bir kriz olarak fiyatlamaya başladı. Reuters, İran’ın boğazın kapalı kalacağını açıklaması ve Washington’ın ateşkesi uzatmayı reddetmesinin ardından petrol fiyatlarının üç haftanın en yüksek seviyesine çıktığını bildirdi.

Hürmüz Boğazı, küresel petrol ve doğal gaz arzı açısından kritik bir geçiş noktası. Bu nedenle boğazın uzun süre kapalı kalması veya yeni bir mayınlama kampanyası, enerji piyasaları ile ticari gemicilik üzerindeki baskıyı artırabilir. Ancak mevcut kaynaklar, küresel mali etkinin toplamı ya da sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) kayıplarının güncel boyutu için güvenilir tek bir rakam sunmuyor. Bu nedenle ekonomik sonuçları kesin sayılarla ifade etmek şu aşamada yanıltıcı olur.

Gerilim neden daha da tırmanabilir?

Son gelişmeler, her iki tarafın da bir sonraki adımını savunma hamlesi olarak sunabileceği bir döngü yaratıyor. ABD, yeni saldırıları mayınlama tehdidini önlemek ve ticari geçişi korumak için gerekli gördüğünü söyleyebilir. İran ise kendi topraklarına yönelik saldırılara karşı Ürdün’deki ABD üslerini hedef almayı misilleme ve abluka ile yaptırımlar üzerinde baskı kurma aracı olarak çerçeveleyebilir.

Risk, yalnızca Larak ve Ürdün’de bildirilen iki olayla sınırlı değil. Hava savunmasını aşan yeni bir füze veya insansız hava aracı ABD’li, Ürdünlü ya da sivil can kayıplarına yol açabilir. Yeni mayınlar veya ticari gemilere yönelik saldırılar, Hürmüz’den geçen trafiği daha da azaltabilir. Uzayan bir abluka ise enerji ve ekonomik baskıyı derinleştirirken diplomasi için kalan alanı daraltabilir.

Şimdilik en temkinli sonuç şu: Larak saldırısı ve İran’ın Ürdün’deki saldırı iddiası, kırılgan ateşkes döneminin ardından çatışmada ciddi bir kırılmaya işaret ediyor. Ancak bu gelişmeler, İran’ın açıkladığı ağır hasarın gerçekten meydana geldiğini henüz kanıtlamıyor. Kesin olan ise krizin yalnızca deniz güvenliği tartışması olmaktan çıkıp ABD ve İran güçleri arasında yeni bir doğrudan karşılaşmaya dönüşmüş olması.