İran-İsrail-ABD savaşında altı ay: Çatışma neden hâlâ sona ermedi?

Altı ayın bilançosu: Savaş bitti mi?

Hayır. Altı ayın sonunda tablo, çözülmüş bir savaştan çok istikrarsız ve zorlayıcı bir ateşkes arayışına işaret ediyor. İlk ABD-İsrail harekâtı İran’da büyük bir askerî ve siyasi sarsıntı yarattı; ancak Tahran misilleme kapasitesini korudu. Çatışma, doğrudan tarafların ötesine taşarak ABD personelini, Körfez ülkelerini, deniz taşımacılığını ve enerji altyapısını tehdit etti.

Sorudaki bazı somut rakamlar — 200’den fazla füze ve insansız hava aracı, 11 ölüm, 140 yaralı ve İran donanmasının durumu gibi — mevcut güçlü kaynaklarla bağımsız biçimde doğrulanamıyor. Bu nedenle bu rakamlar kesinleşmiş veriler olarak değil, savaş sırasında taraflarca öne sürülen iddialar olarak değerlendirilmelidir.

Savaş neden başladı?

İsrail, 28 Şubat’ta başlatılan “Kükreyen Aslan Operasyonu”nu İran’dan kaynaklandığını savunduğu varoluşsal tehdide karşı önleyici bir saldırı olarak tanımladı. İsrail ordusuna göre ortak operasyonun amacı, İsrail’i, bölgeyi ve daha geniş anlamda dünyayı tehdit eden unsurları ortadan kaldırmaktı. 8

Reuters’a göre saldırılar, İran’ın nükleer programı ve balistik füze kapasitesine ilişkin anlaşmazlıkta diplomatik çözüm umutlarının zaten zayıfladığı bir dönemde başladı. İsrail ve ABD, İran’ın nükleer ve füze programlarını ilerletmesi hâlinde yeniden saldırı düzenleyebilecekleri yönünde daha önce de uyarılarda bulunmuştu. 5

İran’ın dini lideri Ali Hamaney’in, açılış saldırılarında öldürüldüğü İran devlet medyası tarafından duyuruldu; Reuters bu bilgiyi aktardı. 4 Tahran ise saldırıları “nedensiz ve yasa dışı” olarak niteledi.

İran nasıl karşılık verdi?

İran, İsrail’e, ABD güçlerine ve Körfez ülkeleri de dâhil olmak üzere bölgedeki çeşitli hedeflere füze ve insansız hava aracı saldırıları düzenledi. Reuters, çatışmanın ilerleyen günlerinde İran’ın uzun menzilli füzeler ateşlediğini ve İsrail’in nükleer tesisinin yakınlarında düzenlenen bir saldırıda onlarca kişinin yaralandığını bildirdi. 3

Bununla birlikte, İran’ın toplam kaç füze ve insansız hava aracı kullandığına ya da saldırıların kesin can kaybı bilançosuna ilişkin rakamlar bağımsız olarak doğrulanmış değil. Benzer şekilde, ABD Başkanı Donald Trump’ın İran donanmasının yok edildiği yönündeki açıklaması ile Amiral Şehram İrani’ye atfedilen karşı açıklamayı doğrulayacak yeterli ve bağımsız kanıt bulunmuyor. Bu iki açıklama, savaş dönemlerinde sık görülen karşılıklı propaganda ve mesaj savaşının parçası olarak görülmeli.

Çatışma bölgeyi ve sivilleri nasıl etkiledi?

Savaş, doğrudan İran, İsrail ve ABD arasındaki bir çatışma olmaktan çıkarak bölgesel güvenlik krizine dönüştü. ABD personeli, İsrail, Körfez ülkeleri, deniz ticareti ve enerji tesisleri üzerindeki risk yükseldi.

İran’daki can kayıplarına ilişkin veriler de tartışmalı. BBC’nin aktardığı ABD merkezli Human Rights Activists News Agency, çatışmanın başlamasından bu yana 1.407 kişinin öldüğünü; bunların 214’ünün çocuk olduğunu bildirdi. Ancak aktif savaş ortamında saha erişimi ve doğrulama sorunları nedeniyle toplamlar kesin kabul edilemiyor. 6

Çatışmanın ilk gününde İran’ın güneyindeki Minab’da bir ilkokulun vurulması sonucu çocukların da aralarında bulunduğu en az 168 kişinin öldüğü İranlı yetkililer tarafından açıklandı. Bu tür olaylara ilişkin bilgiler, bağımsız doğrulama imkânları sınırlı olduğu için dikkatle ele alınmalı.

Hürmüz Boğazı neden krizin merkezine yerleşti?

Basra Körfezi’ni Umman Körfezi’ne bağlayan Hürmüz Boğazı, petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz sevkiyatları açısından dünyanın en kritik deniz geçişlerinden biri. Savaş sırasında boğazın kapanması veya güvenli geçişin tehdit altına girmesi, çatışmanın etkilerini enerji piyasalarına ve küresel ticarete taşıdı.

Boğazın yeniden açılması, ABD’nin müzakerelerdeki temel hedeflerinden biri hâline geldi ve haziran ayında hazırlanan çerçevenin önemli maddeleri arasında yer aldı. 16 Bu durum, İran’a Körfez enerji akışlarına bağımlı ülkelere karşı önemli bir baskı aracı sağladı.

Mevcut kaynaklar İran ekonomisinin savaş ve yaptırımlar nedeniyle ciddi baskı altında kaldığını gösteriyor. Ancak enflasyonun, üretim kayıplarının veya sivil halkın yaşam koşullarındaki bozulmanın boyutunu güvenilir biçimde hesaplamaya yetecek doğrulanmış veri bulunmuyor. Bu nedenle ekonomik kayıplara ilişkin kesin oranlar ihtiyatla karşılanmalı.

Diplomasi neden sonuç vermedi?

Pakistan ve Katar’ın girişimleri, ABD ile İran arasında 14 maddelik bir ön mutabakatın hazırlanmasına yardımcı oldu. 18 Haziran’da yürürlüğe giren anlaşma, çatışmaların durmasını, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasını ve nihai bir anlaşmaya ulaşmak için 60 günlük bir müzakere sürecini öngörüyordu. 27

Ancak mutabakat, en zor meseleleri sonraya bıraktı:

• İran’ın nükleer faaliyetlerine getirilecek sınırlamalar,
• ABD yaptırımlarının nasıl ve ne ölçüde kaldırılacağı,
• Denetim ve doğrulama mekanizmaları,
• İran’ın balistik füze programı,
• İsrail’in güvenlik kaygıları ve süreçteki rolü.

Reuters, geçici çerçeveyi kalıcı bir anlaşmaya dönüştürmenin çok daha zor olacağı uyarısında bulundu. 2 Nitekim mutabakat, görüşmelerin tökezlemesinin ardından yürürlükten kalktı. 6

Türkiye, Mısır ve Suudi Arabistan gibi bölge ülkeleri temasları kolaylaştırabilir ve gerilimin düşürülmesi çağrısı yapabilir. Ancak bu ülkelerin hiçbiri ABD, İran ve İsrail arasındaki temel anlaşmazlıkları tek başına aşabilecek konumda değil.

İsrail neden yeni saldırı ihtimalini koruyor?

İsrail Enerji Bakanı Eli Cohen, İran’ın nükleer veya balistik füze kapasitesini yeniden inşa etmeye çalışması hâlinde, ABD ile bir anlaşma imzalansa bile İsrail’in yeniden saldıracağını söyledi. 5

Bu açıklama, Tel Aviv’in yalnızca ABD ile İran arasında yapılacak bir anlaşmayı yeterli güvence olarak görmediğini ortaya koyuyor. Haziran ayındaki bildirilen çerçevenin İran’ın balistik füze programına sınırlama getirmemesi de bu kaygıyı artırdı. 12

Pratikte İsrail, İran’ın yeniden silahlanmasını kendi güvenliği açısından değerlendireceğini ve gerekirse anlaşmadan bağımsız biçimde askerî harekât düzenleme seçeneğini saklı tuttuğunu belirtiyor.

Bundan sonra ne olabilir?

Washington’ın tutumu, yeni askerî saldırı tehditleri ile İran’ın nükleer programını hızla sınırlaması ve Hürmüz Boğazı’nı açması hâlinde geri adım atabileceği mesajı arasında gidip geliyor. 1

Tahran ise diplomasiye devam edebilmesini ve askerî kapasitesini korumasını yenilmediğinin göstergesi olarak sunuyor. İsrail’in bağımsız saldırı tehdidini sürdürmesi de ABD-İran arasında bir anlaşma sağlansa bile yeni bir savaş riskinin tamamen ortadan kalkmayacağı anlamına geliyor.

Bu nedenle yakın vadede en olası senaryo, kapsamlı bir barış anlaşmasından çok ekonomik baskı, caydırıcılık ve aralıklı diplomasiyle şekillenen kırılgan bir duraklama. Çatışmanın kalıcı olarak sona ermesi için yalnızca ateşkes değil; nükleer program, balistik füzeler, yaptırımlar, denetim ve İsrail’in güvenlik taleplerini aynı anda ele alan uygulanabilir bir çerçeve gerekiyor.