Hürmüz’de yeni tırmanış: ABD’nin Larak saldırısının ardından ne oldu?

Larak Adası’nda ne oldu?

ABD güçleri, 30 Ağustos’ta İran’ın Basra Körfezi’ndeki Larak Adası’nda İran Devrim Muhafızları Ordusu’na (IRGC) ait iki roket fırlatma noktasını vurdu. ABD’li bir yetkiliye göre bölgede görevli personel, Hürmüz Boğazı’na deniz mayını taşıdığı öne sürülen roketleri ateşlemeye hazırlanıyordu. Bu açıklama ismi açıklanmayan bir ABD yetkilisine dayandığı için, saldırının gerekçesi bağımsız olarak doğrulanmış bir bulgu değil, Washington’ın iddiası niteliğinde. 91114

Saldırı, temmuz sonundan bu yana bilinen ilk ABD saldırısı oldu. İran Devrim Muhafızları, saldırıda bazı asker ve sivillerin öldüğünü ve yaralandığını açıkladı; Tahran bunun “karşılık ve cezalandırma” ile sonuçlanacağını söyledi. Ancak mevcut bilgiler, kaç kişinin öldüğü ya da yaralandığına ve fırlatma rampalarının ne ölçüde imha edildiğine ilişkin bağımsız bir doğrulama sunmuyor. 1214

İran’ın yanıtı ve yeni füze saldırıları

İran’ın ilk resmî askerî tepkisi misilleme sözü vermek oldu. Ardından Devrim Muhafızları’na yakın bir Telegram kanalı, Hürmüz Boğazı’nda “uyum göstermeyen” gemileri hedef aldığını belirttiği yeni bir füze ve insansız hava aracı saldırısı dalgası duyurdu. 813

Aynı dönemde İran’ın Ürdün’deki ABD güçlerine yönelik füze saldırılarının neredeyse tamamının engellendiği bildirildi. Bununla birlikte, saldırıların gerçek hedefleri, meydana gelen hasar ve olası can kayıpları konusunda bağımsız teyit yetersiz. Bu nedenle, tarafların açıklamaları kesinleşmiş bir askerî bilanço olarak değerlendirilmemeli. 815

Krizin arka planı: Altı aya yaklaşan Hürmüz çatışması

ABD ile İran arasındaki daha geniş çatışma, ağustos başı itibarıyla yaklaşık beş aydır petrol ihracatını aksatıyor. Washington İran limanlarına deniz ablukası ve ekonomik baskı uygularken, Tahran da Hürmüz’den geçişleri kısıtlıyor. 78

İki ülke 17 Haziran’da bir mutabakat imzalamıştı. Buna göre ABD deniz ablukasını kaldıracak, İran ise ticari gemilerin güvenli ve ücretsiz geçişini düzenleyecekti. Ancak bu düzenleme daha sonra çöktü ya da etkili biçimde uygulanamadı. 117

ABD, diplomasiye alan açmak amacıyla saldırılarını 24 Temmuz’da durdurdu. İran da bölgedeki “misilleme” saldırılarını askıya aldığını açıkladı. Fakat temmuzun ilerleyen günlerinde İran’ın ABD tesislerine ve gemilerine yönelik olduğu öne sürülen füze saldırılarının ardından çatışmalar yeniden başladı. 711

Hürmüz Boğazı neden kritik?

Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi’nden dünya pazarlarına petrol taşınan en önemli deniz geçiş noktalarından biri. Bu hattaki kesinti, küresel petrol arzını daraltırken Körfez ekonomileri üzerindeki belirsizliği de artırıyor. 78

Birleşik Arap Emirlikleri’nin 14 Ağustos’ta İran’ın boğazdan geçen iki gemiye saldırdığını açıklamasının ardından deniz trafiği neredeyse durma noktasına geldi. ABD ise İran limanlarına yönelik ablukayı süresiz sürdürebileceğini ve ekonomik baskıyı artırabileceğini belirtiyor. 38

Tahran’ın koşulları ise farklı: İran, boğazın yeniden açılması için ABD ablukasının, yaptırımların ve askerî tehditlerin sona ermesini istiyor. İran ayrıca Umman’la yürütülen olası ticari geçiş düzenlemelerinin askerî gemilerin boğazdan geçmesine izin vermeyeceğini söylüyor. 56

Deniz taşımacılığı üzerindeki baskı

Washington, ablukayı uygulamak için ticari gemilerin rotasını değiştirdiğini ve bazı gemilere müdahale ettiğini bildiriyor. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığına göre 30 Ağustos itibarıyla 83 ticari gemi yönlendirildi, üç gemi etkisiz hâle getirildi ve iki gemiye çıkıldı. Bu rakamlar ABD askerî makamlarının açıklamasına dayanıyor. 810

Tahran ise kendi onayı olmadan geçiş yapan gemilere yönelik tehditlerini sürdürüyor. Böylece ticari gemiler, bir yandan İran’ın müdahale ihtimaliyle, diğer yandan ABD ablukasının uygulanmasıyla karşı karşıya kalıyor. Bu durum, yalnızca enerji sevkiyatını değil, sigorta maliyetlerini ve küresel deniz ticaretinin güvenliğini de baskı altında bırakıyor. 1821

Askerî ve diplomatik sonuçlar

Larak saldırısı, temmuzdaki aranın temel anlaşmazlıkları çözmediğini ortaya koydu. ABD, Hürmüz’de füze veya mayın tehdidi gördüğünde sınırlı ve önleyici saldırılar düzenlemeye hazır olduğunu gösterirken İran, gemileri ve bölgedeki ABD üslerini tehdit edebilecek kapasitesini koruyor. 1415

Bölgeye ilave deniz unsurları ve uçak gemisi konuşlandırılacağına ilişkin haberler, uzun süreli bir görevin askerî hazırlık ve sürdürülebilirlik maliyetleri konusunda Washington’ın kaygılarını yansıtıyor. Ancak mevcut veriler, ABD’nin bölgedeki asker sayısı ya da kuvvetlerin hazırlık düzeyi hakkında kesin bir değerlendirme yapmaya yetmiyor. 48

Washington, G20’de enerji arzını ve ticari seyrüseferi koruma baskısıyla karşı karşıya. Aynı zamanda çatışmanın daha geniş bir savaşa dönüşmesini önlemek ve Hürmüz’deki daralmanın küresel ekonomiye etkilerini yönetmek zorunda. Mevcut kaynaklar, G20 kapsamında alınmış belirli kararları veya bağlayıcı taahhütleri belgelemiyor; bu nedenle daha kesin sonuçlara varmak için erken. 238