IMF Başkanı Georgieva: Küresel ekonomi Hürmüz şokunu beklenenden iyi atlattı, ancak mali riskler artıyor

Küresel ekonomi, Hürmüz Boğazı’nın kapanmasıyla bağlantılı enerji şokunu Uluslararası Para Fonu’nun (IMF) başlangıçta öngördüğünden daha iyi atlattı. Ancak IMF Başkanı Kristalina Georgieva, tablonun güvenli olduğu mesajını vermedi. Asheville’de düzenlenecek G20 maliye liderleri toplantısı öncesinde yaptığı değerlendirmede Georgieva, görünümün iki karşıt güç arasında sıkıştığını söyledi: Körfez’deki enerji arzı kesintisinin büyüme üzerindeki baskısı ve yapay zekâ yatırımlarındaki patlamanın sağladığı destek. 12

IMF’nin temel senaryosunda 2026 yılı küresel büyüme tahmini yüzde 3,0 olarak kaldı. Ancak Georgieva’nın asıl uyarısı, enerji fiyatlarının yeniden yükselmesi halinde yüksek borç, zayıf kamu maliyesi ve artan borçlanma maliyetleriyle karşı karşıya olan hükümetlerin daha büyük bir baskı altına girebileceği yönündeydi. 16

Petrol şoku ile yapay zekâ yatırımları arasında “çekişme”

Georgieva, küresel ekonomiyi bir “çekişme” içinde olarak tanımladı. Bir tarafta Körfez’deki enerji arzı şoku büyümeyi yavaşlatma ve enflasyondaki düşüşü sekteye uğratma riski taşıyor. Diğer tarafta ise yapay zekâya yönelik güçlü yatırımlar talebi ve ekonomik hareketliliği destekliyor. 15

Yapay zekâ yatırımlarındaki yükseliş başlangıçta büyük ölçüde ABD merkezli bir gelişmeydi. Ancak Georgieva’ya göre ABD dışındaki ülkelerin veri merkezleri ve ilgili altyapıya yatırım yapmaya başlamasıyla bu eğilim daha geniş bir küresel büyüme motoruna dönüşüyor. 25 ABD’de yapay zekâ bağlantılı şirket kârları ve tüketici harcamaları da enerji şokunun ilk etkilerinin bir bölümünü dengeledi. 17

Bununla birlikte yapay zekâ yatırımlarındaki ivme, küresel ekonomiyi jeopolitik veya finansal şoklardan kalıcı biçimde koruyacağı anlamına gelmiyor. Mevcut veriler, yapay zekâ patlamasını maliye veya enflasyon sorunlarına kesin bir çözümden çok, ekonomiye momentum sağlayan bir unsur olarak ortaya koyuyor.

Hürmüz şoku neden şu ana kadar daha sınırlı kaldı?

Enerji arzındaki kesintinin ilk ekonomik etkisini azaltan başlıca unsurlar şunlar oldu:

• Hükümetler ve piyasalar petrol ile doğal gaz rezervlerinin bir bölümünü kullandı.
• Körfez dışından gelen enerji arzı arttı.
• Enerji talebinin zayıflaması mevcut arz üzerindeki baskıyı azalttı.
• Yenilenebilir enerji üretimi genişledi.
• Bazı ülkelerde enerji kullanımında kömüre kısmi dönüş yaşandı. 3616

Bu tamponlar, dünya ekonomisinin kesintiyi beklenenden daha sorunsuz karşılamasına yardımcı oldu. Ancak mevcut direncin geçici olabileceğini de gösteriyorlar. Rezerv kullanımı sınırsız biçimde sürdürülemez; alternatif arz kaynakları veya daha düşük talep, uzun süreli bir kapanmanın etkilerini tamamen telafi etmeyebilir.

Enerji şoku henüz sona ermedi

Georgieva’nın “beklenenden iyi” değerlendirmesi, krizin sona erdiği anlamına gelmiyor. Açıklamalarına ilişkin haberlerde Brent petrolünün varil başına yaklaşık 80-90 dolar seviyesinde seyrettiği ve arz kesintisinin hâlâ çözüme kavuşmadığı vurgulandı. 116

Petrol fiyatlarında yeni bir yükseliş, enflasyondaki düşüşü yavaşlatabilir veya tersine çevirebilir. Bu durumda merkez bankaları para politikasını daha uzun süre sıkı tutmak zorunda kalabilir. Sonuç olarak hanehalkı, şirketler ve hükümetler için borçlanma maliyetleri artar. Kamu borcu yüksek ülkelerde yükselen faiz giderleri, yatırım ve diğer harcamalar için ayrılabilecek alanı daha da daraltabilir. 116

Asıl kırılganlık kamu maliyesinde

Georgieva’nın temel endişesi yalnızca ekonomilerin tek bir enerji şokunu absorbe edip edememesi değildi. Daha büyük risk, bozulan kamu maliyesi, yükselen devlet tahvili getirileri ve enflasyondaki düşüş sürecinin duraklamasıyla oluşan kırılganlık. 19

Yüksek borç, ikinci bir şoku daha tehlikeli hale getiriyor. Petrol fiyatları yükselirken enflasyon kalıcı olursa merkez bankalarının faiz indirimleri için manevra alanı daralabilir. Aynı anda hükümetler de borçlarını daha yüksek maliyetle yenilemek zorunda kalabilir. Bu iki baskı, ekonomik faaliyeti hem talep hem de kamu harcamaları kanalıyla sıkıştırabilir.

Georgieva, hükümetlerden borç ve bütçe açıklarını sürdürülebilir bir yola sokacak inandırıcı planlar hazırlayıp açıklamalarını istedi. Merkez bankalarına ise fiyat istikrarı görevlerine “lazer gibi odaklanmaları” çağrısında bulundu. 19

ABD tahvil piyasası baskının ne kadar hızlı yayılabileceğini gösterdi

Tahvil piyasası, Georgieva’nın işaret ettiği risklere somut bir örnek sundu. Enflasyon, kamu borcu ve jeopolitik görünüme ilişkin kaygılar arasında ABD’nin 30 yıllık Hazine tahvili getirisi yaklaşık yüzde 5,34 ile 19 yılın en yüksek seviyesine, yani 2007’den bu yana görülen en yüksek düzeye çıktı.

ABD Hazine Bakanlığı bunun ardından bazı uzun vadeli tahvil geri alım operasyonlarının büyüklüğünü operasyon başına en az 4 milyar dolara yükseltti. Bu tutar daha önce 2 milyar dolardı. Açıklamanın ardından getiriler geriledi; ancak sonraki haberlerde getirilerin yakın dönem zirvelerine yakın kaldığı belirtildi. Bu durum, adımın likidite baskısını hafifletebileceğini, fakat enflasyon ve mali sürdürülebilirliğe ilişkin temel kaygıları çözmediğini gösterdi.

ABD, dünyanın en büyük devlet tahvili piyasalarından birine sahip olduğu için buradaki yüksek getiriler başka ülkelerdeki finansman maliyetlerini de artırabilir ve küresel piyasaları sarsabilir. Bu gelişme, yönetilebilir görünen bir enerji şokunun borç ve enflasyon endişeleriyle birleştiğinde nasıl daha ciddi bir tehdide dönüşebileceğini ortaya koydu.

Küresel dengesizlikler de gündemde

Georgieva’nın mesajı yalnızca acil kriz yönetimiyle sınırlı kalmadı. Ticaret gerilimlerini besleyen aşırı küresel dengesizliklerin ele alınması gerektiğini söyledi. Bu değerlendirme, IMF’nin uzun süredir savunduğu Çin’in büyüme modelini daha fazla iç tüketime dayandırması ve ihracat ile yatırımlara dayalı büyümeye daha az bağımlı olması gerektiği görüşüyle örtüşüyor. ABD dahil bütçe açığı veren ülkelerin de mali açıklarını azaltması gerektiği belirtiliyor. 216

Amaç, küresel büyümenin bazı ülkelerdeki yüksek dış fazlalıklara ve diğerlerindeki kalıcı açıklara daha az bağımlı hale gelmesi. Bu ayarlama yapılmadığı takdirde ticaret anlaşmazlıkları, enerji ve borçlanma maliyetlerinden kaynaklanan baskılara yeni bir belirsizlik unsuru ekleyebilir.

G20 öncesi mesaj: Direnç var, rehavet yok

Georgieva’nın değerlendirmesi temkinli bir direnç mesajıydı; rehavet çağrısı değildi. Geçici enerji tamponları, Körfez dışından artan arz, zayıflayan talep ve yapay zekâ yatırımları, küresel ekonominin Hürmüz şokunu karşılamasına yardımcı oldu. IMF de 2026 için yüzde 3,0’lük küresel büyüme tahminini korudu. 16

Ancak şok çözülmüş değil ve ekonomi, büyüme tahmininin ima ettiğinden daha ağır riskler taşıyor. Petrol fiyatlarında yeni bir artış, sıkı para politikasının uzamasına, borç servis maliyetlerinin yükselmesine ve mali durumu zayıf hükümetlerin daha fazla zorlanmasına yol açabilir.

Bu nedenle Georgieva’nın reçetesi üç başlıkta toplanıyor: hükümetlerin inandırıcı borç ve bütçe açığı planları açıklaması, merkez bankalarının fiyat istikrarına odaklanmayı sürdürmesi ve ticaret gerilimlerini besleyen küresel dengesizliklerin azaltılması. 19