ABD-İran’ın 14 Maddelik Barış Mutabakatı Neden Çöktü?

İslamabad Mutabakatı, kalıcı bir ABD-İran barış anlaşmasına dönüşmedi. 60 günlük müzakere süresi 17 Ağustos’ta nihai bir uzlaşma sağlanamadan sona erdi; Washington ve Tahran, geçici çerçevenin zayıflamasından birbirini sorumlu tuttu. 34

Ortada tek bir diplomatik kopuştan çok, en zor kararları erteleyen bir anlaşmanın başarısızlığı vardı. Mutabakat; çatışmaların durdurulması, Hürmüz Boğazı’nın yeniden ticari geçişe açılması ve İran’ın nükleer programı ile yaptırımların müzakere edilmesi için geçici bir çerçeve oluşturuyordu. Ancak birçok taahhüdün kapsamı ve nasıl uygulanacağı baştan itibaren tartışmalı kaldı. 112

Mutabakat neyi amaçlıyordu?

Çerçeve metin, askeri operasyonların sona ermesini ve daha kapsamlı bir anlaşmaya ulaşmak üzere 60 günlük bir müzakere döneminin başlamasını öngörüyordu. Başlıca başlıklar şunlardı:

• çatışmaların durdurulması;
• Hürmüz Boğazı’nın ticari gemilere açılması;
• ABD’nin İran limanlarına yönelik deniz ablukası;
• yaptırımlar ve İran’ın petrol ihracatı;
• İran’ın nükleer programı;
• dondurulmuş İran varlıkları ve olası yeniden imar desteği. 31012

Bu metin, ayrıntıları belirlenmiş tam kapsamlı bir barış anlaşması değildi. Reuters’a göre İran’ın nükleer programının nihai olarak nasıl sonlandırılacağı gibi kritik konular sonraki anlaşmaya bırakılmıştı. 1 Böylece iki hükümet, ateşkesin sürdürülebilirliğini belirleyecek temel sorunları çözmeden ilk diplomatik kazanımı sahiplenebildi.

Anlaşma neden dağıldı?

1. Hürmüz Boğazı ana anlaşmazlık noktası oldu

Mutabakat, Hürmüz’den ticari geçişin yeniden başlamasını öngörüyordu; ancak bu geçişi kimin yöneteceği ve güvence altına alacağı konusunda taraflar uzlaşamadı. İran kaynakları, boğazın İran’ın düzenlemeleriyle açılmasını savunurken Washington, uluslararası deniz trafiğinin Tahran’ın kontrolüne bırakılmaması gerektiğini ileri sürdü. 6

Bu, yalnızca teknik bir prosedür tartışması değildi. İran açısından boğazın açılması; ABD’nin deniz ablukasını kaldırması ve ekonomik baskıyı hafifletmesi gibi karşılıklı adımlara bağlıydı. İranlı müzakereci Muhammed Bakır Galibaf, daha sonra bu şartlar yerine getirilene kadar boğazın kapalı kalacağını söyledi. Trump yönetimi ise ticari gemilere yönelik olduğu iddia edilen saldırıları ve deniz taşımacılığına yönelik tehditleri, İran’ın taahhütlerini yerine getirmediğinin kanıtı olarak gösterdi. Beyaz Saray belgelerinde de ticari gemilerin güvenli geçişinin mutabakatın gereği olduğu savunuldu.

Ağustos ayına gelindiğinde tarafların pozisyonları birbirine zıt hale gelmişti: Tahran, yeni tavizlerden önce geçici düzenlemenin uygulanmasını isterken Washington, İran’a deniz ulaşımı üzerinde nüfuz sağlayacağını düşündüğü bir formülü kabul etmedi.

2. En zor nükleer başlıklar sonraya bırakıldı

Mutabakat, nükleer anlaşmazlığı çözmek yerine nükleer müzakereler için zaman kazandırdı. Bu nedenle çerçeve; kısıtlamalar, denetim ve nükleer adımlar ile yaptırımların hafifletilmesi arasındaki ilişkiyi belirleyecek ikinci bir anlaşmaya bağımlı hale geldi. 112

Taraflar gelecekte önemli kazanımlar elde etmeyi beklediğinde geçici bir ateşkes ayakta kalabilir. Ancak hangi adımın önce atılacağı konusunda anlaşma yoksa çerçeve hızla kırılganlaşır. İran ekonomik rahatlama ve askeri baskının sona ermesini isterken Washington, İran’ın nükleer silah edinmesini engellemeyi ve yeterli gördüğü şartlar sağlanana kadar baskıyı sürdürmeyi öne çıkardı.

3. Güvenilir bir uygulama ve denetim mekanizması yoktu

Metin geniş kapsamlı taahhütler içeriyor, ancak bunların nasıl uygulanacağı konusunda ortak bir yorum getirmiyordu. Reuters’ın değerlendirmesine göre metnin kilit noktalarındaki ifadeler muğlaktı ve en zor meseleler sonraki aşamaya ötelenmişti.

Bu yapı, karşılıklı suçlamaları teşvik etti. İran, ABD ablukasının, yaptırımlarının ve askeri eylemlerinin mutabakatı ihlal ettiğini savundu. Washington ise İran’ın gemilere yönelik tutumunun ve Hürmüz konusundaki pozisyonunun anlaşmayı içi boş bir metne dönüştürdüğünü ileri sürdü. Ateşkes zayıflamaya başladığında, ihlal iddialarını değerlendirecek veya uyumu yeniden tesis edecek, tarafların kabul ettiği bir mekanizma bulunmuyordu.

Washington neden uzatmayı reddetti?

ABD, 17 Ağustos’taki son tarihin ardından mutabakatın uzatılmasını istemedi. Başkan Donald Trump, Washington’ın uzatmayla ilgilenmediğini söyledi. Reuters ise yönetimin geçici düzenlemeyi sürdürmekten ziyade daha kapsamlı bir sonuç aradığını bildirdi.

Pratikte uzatma, aynı çözülememiş pazarlıkları koruyacaktı. Washington, İran’ın Hürmüz üzerinden deniz ulaşımını etkileme kapasitesini ve ekonomik maddelerin uygulanması talebini kabul ederek müzakereye devam etmek zorunda kalacaktı. Tahran ise nükleer kısıtlamalar, deniz ulaşımının kontrolü ve yaptırımlar konusunda ABD’nin tutumunu benimsemeden zaman kazanmış olacaktı.

Bu, diplomasinin tamamen sona erdiği anlamına gelmiyor. Ancak ilk çerçevenin haziran ayındaki biçimiyle geri dönmesi artık olası görünmüyor. Yeni bir düzenlemenin daha net doğrulama kuralları, belirlenmiş deniz ulaşımı prosedürleri ve sonradan verilecek geniş vaatler yerine aşamalı ve geri alınabilir ekonomik rahatlama içermesi gerekecek.

Arabulucular ne yapabilir?

Pakistan, Katar ve Umman, mutabakat sürecinde iletişim kanallarının açık tutulmasına yardımcı oldu. Çerçevenin sona ermesinden sonra da bu kanallar önem taşıyor. Ancak arabulucuların en gerçekçi rolü artık daha sınırlı: taraflar arasında temas kurulmasına yardım etmek, yanlış hesaplama riskini azaltmak ve pratik denizcilik düzenlemeleri üzerinde çalışmak.

Gemilerin önceden bildirilmesi, çatışmasızlık iletişim hatları, güvenli seyir ve mayın temizleme faaliyetlerine ilişkin sınırlı düzenlemeler gündeme gelebilir. Bu tür adımlar ticari gemiler açısından acil riski azaltabilir; ancak İran’ın nükleer programı, yaptırımlar, bölgedeki ABD güçleri veya Hürmüz üzerinde yetki sahibi olma tartışmalarını çözmez.

Bu ayrım önemli: Deniz güvenliğine ilişkin bir düzenleme, yeniden kurulmuş bir barış anlaşması değil, operasyonel bir mutabakat olur.

Bundan sonra ne olabilir?

En olası yol, 14 maddelik anlaşmanın aynen canlandırılması değil; dolaylı ve birbirinden ayrılmış müzakereler yürütülmesi. Taraflar kapsamlı bir uzlaşma aramadan önce deniz ulaşımı, nükleer faaliyetler ve yaptırımları ayrı başlıklarda ele alabilir ve küçük güven artırıcı adımlarla ilerlemeyi deneyebilir.

Önündeki temel engeller değişmedi:

1. Sıralama: İran ABD’den ekonomik rahatlama ve ablukanın sona ermesini isterken Washington önce doğrulanabilir İran adımları bekliyor.
2. Deniz yetkisi: Taraflar Hürmüz’den geçişi kimin kontrol edeceği veya yöneteceği konusunda anlaşamıyor.
3. Denetim: Mutabakat, ihlal iddialarını karara bağlayacak güvenilir ve ortak kabul görmüş bir mekanizma oluşturmadı.
4. Kapsam: Asker çekilmesi, tazminatlar ve daha geniş bölgesel tavizler gibi talepler, müzakereleri başlangıçtaki nükleer ve denizcilik çerçevesinin çok ötesine taşıyor.

Yeni bir mekanizma kurulmadığı sürece askeri riskin, hızlı bir barıştan veya topyekûn savaştan ziyade, tekrarlanan saldırılar, tehditler ve deniz olaylarıyla uzayan bir yıpratma döngüsü olması beklenebilir. Reuters, temmuz ayında mutabakatın Hürmüz ve nükleer başlıkların hangi sırayla ele alınacağı konularında zaten zayıfladığını bildirmişti. Sürenin dolması ise görüşmeleri ortak bir çerçeveye bağlayan son resmi takvimi de ortadan kaldırdı. 3

İran ekonomisi üzerindeki etkiler

Çatışmanın uzaması ve kısıtlamaların devam etmesi; İran’ın petrol ihracatını, deniz taşımacılığına erişimini, döviz gelirlerini ve yatırımları baskılayabilir. IMF’nin Nisan 2026 tarihli Dünya Ekonomik Görünümü, bölgesel çatışmayla bağlantılı ağır bir daralma olarak İran ekonomisinin 2026’da yüzde 6,1 küçüleceğini öngördü.

Bu rakam dikkatle okunmalı. IMF, temmuz ayındaki bir brifingde İran’ın yıl geneline ilişkin görünümünün yukarı yönlü revize edildiğini; mart ve nisan aylarında petrol ihracatının beklenenden iyi seyretmesinin ve bazı ihracat kısıtlamalarının gevşemesinin bu değişimde etkili olduğunu belirtti. Dolayısıyla mevcut kaynaklar, ekonomik hasarın kesinleşmiş ölçüsünden çok değişen tahminlere işaret ediyor.

Daha sağlam sonuç şu: Deniz taşımacılığındaki aksaklıklar, yaptırımlar ve askeri risk sürerse İran’ın toparlanması zorlaşacak ve gelecekteki ekonomik rahatlama müzakerelerin başlıca pazarlık araçlarından biri haline gelecek. Başarısız mutabakat, ekonomik rahatlamanın deniz güvenliği ve nükleer denetimden ayrı düşünülemeyeceğini gösterdi. Ancak her iki tarafın da ilk adımı atmadan bütün tavizleri talep etmesi, yeni bir anlaşmaya ulaşmayı daha da güçleştiriyor.