Rusya’nın 26-27 Ağustos saldırısı yalnızca kentleri değil, Ukrayna’nın tahıl ihracat damarını da hedef aldı

Rusya’nın 26-27 Ağustos gecesi Ukrayna’ya düzenlediği saldırı, yalnızca kentleri ve askeri hedefleri değil, ülkenin tahıl ihracatını ayakta tutan altyapıyı da vurdu. Ukraynalı yetkililer limanların, tahıl depolarının, enerji tesislerinin, sanayi bölgelerinin ve diğer kritik altyapının hedef alındığını söyledi. Reuters ise limanlar, sanayi tesisleri ve perakende dağıtım merkezlerinin vurulduğunu bildirdi. 1

Saldırı, Karadeniz limanlarına ve ticari gemilere yönelik tekrar eden saldırıların Ukrayna ile Rusya’nın tahıl akışını zaten yavaşlattığı, hasat sonrası sevkiyat açısından kritik bir dönemde gerçekleşti.

Gece boyunca ne oldu?

Ukrayna Hava Kuvvetleri, Rusya’nın 258 insansız hava aracıyla birlikte Oniks gemisavar füzeleri ve İskender-M/KN-23 balistik füzeleri kullandığını açıkladı. Ukrayna tarafına göre hava savunma sistemleri 233 hava hedefini imha etti veya etkisizleştirdi. 89

Başka bir haberde ise Ukrayna güçlerinin yedi balistik füze ile 258 insansız hava aracını düşürdüğü belirtildi. Bu rakamlar Ukrayna ordusunun açıklamalarına dayanıyor; her bir fırlatma, önleme veya isabetin bağımsız biçimde doğrulandığı anlamına gelmiyor. 7

Ukraynalı yetkililer saldırıda hipersonik füzelerin de kullanıldığını söyledi. Bununla birlikte Ukrayna Hava Kuvvetleri’nin daha ayrıntılı açıklaması balistik füzeler ile Oniks gemisavar füzelerini tanımlıyor. Mevcut kaynaklar, saldırının her bölümünde kullanılan füze türlerini bağımsız olarak kesinleştirmiyor. 789

Hedef listesi saldırının ekonomik boyutunu anlamak açısından önemli. Limanlar ve tahıl depoları ihracat zincirinin doğrudan parçaları. Enerji ve sanayi tesisleri ise tarım ürünlerinin depolanmasını, işlenmesini ve taşınmasını mümkün kılıyor. Zincirin tek bir halkasındaki hasar bile ürün mevcut olsa dahi sevkiyatları yavaşlatabiliyor.

Saldırı sırasında beş insansız hava aracının Moldova hava sahasına girdiği bildirildi. Moldova Cumhurbaşkanı Maia Sandu, tekrarlanan ihlalleri bir gözdağı olarak nitelendirdi. 210

Asıl mesele neden Karadeniz taşımacılığı?

26-27 Ağustos saldırısı, Karadeniz ve Azak Denizi’nde limanlara, tahıl terminallerine ve ticari gemilere yönelik daha geniş bir tırmanışın parçasıydı. Saldırılar, ihracat sezonunun en yoğun döneminde nakliyecileri yükleme işlemlerini ertelemeye veya iptal etmeye zorlamıştı.

Ukrayna’nın tahıl ihracatı, Ukrayna verilerine dayanan haberlere göre ağustosun ilk iki haftasında geçen yılın aynı dönemine kıyasla yaklaşık yüzde 75 düştü. Ukrayna liman idaresi de Rus güçlerinin Karadeniz’deki liman altyapısına 70’ten fazla saldırı düzenlediğini ve 62 gemiyi hedef aldığını açıkladı.

Sorun, limanların kısa sürede ikame edilmesinin zor olması nedeniyle daha da büyüyor. Reuters’a göre Ukrayna’nın Karadeniz limanları, saldırılar öncesinde ülkenin tahıl ihracatının yaklaşık yüzde 90’ını gerçekleştiriyordu. Başka bir haberde, alternatif güzergâhların gerekli kapasiteye ağustos sonundan önce ulaşmasının beklenmediği ve bu yolların Karadeniz limanlarından taşınan önceki hacmin yalnızca yaklaşık yarısını karşılayabileceği belirtildi.

Bu nedenle denizcilik altyapısına yönelik saldırıların etkisi yalnızca patlamanın yaşandığı bölgeyle sınırlı kalmıyor. Yükleme işlemleri aksayabiliyor, gemiler beklemek veya rota değiştirmek zorunda kalabiliyor, sigorta ve navlun maliyetleri artabiliyor. Hasat edilen ürünler de sınırlı depolama kapasitesi için rekabet etmek zorunda kalıyor.

Ukrayna’nın alternatif güzergâhları neden yetmiyor?

Ukrayna, yüklerin bir bölümünü Tuna Nehri, demiryolu ve karayolu ağlarına yönlendirdi. Bu güzergâhlar sistemin dayanıklılığını artırsa da derin suya sahip Karadeniz terminallerinin birebir alternatifi değil.

Tuna güzergâhı da zaten yoğunlukla karşı karşıyaydı. Reuters’a göre Romanya’daki Sulina Kanalı yakınlarında 70’e kadar gemi bekliyordu. Pilot eksikliği ve farklı yüklerin önceliklendirilmesi, Ukrayna limanlarına erişimi yavaşlatıyordu.

Gemi sahiplerinin Odesa çevresindeki limanlara uğramayı durdurmasının ardından Ukrayna alternatif bir deniz rotası da oluşturdu. Ancak bu rota yeni bir tırmanışa karşı savunmasızdı ve normal deniz taşımacılığı sistemine kıyasla kapasitesi sınırlı kaldı.

Kiev yönetimi; alternatif güzergâhlar, ek depolama ekipmanı, geçici ihracat yönetimi düzenlemeleri ve sivil deniz taşımacılığının daha güçlü korunması gibi önlemler çağrısında bulundu. Bu adımlar yoğunluğu azaltabilir ve ürün kaybını sınırlayabilir. Ancak mevcut haberler, bu önlemlerin güvenli ve yüksek kapasiteli Karadeniz erişiminin yerini tamamen doldurabileceğini göstermiyor.

Kesinti yalnızca Ukrayna’yı etkilemedi. Rusya’nın tahıl sevkiyatlarının da ağustos ayında normal seviyenin altına inmesi bekleniyordu; bir haberde Rusya’nın sevkiyatlarının beş yıllık ortalamanın yarısından az olabileceği tahmin edildi. Dolayısıyla mesele, yüklerin bir ihracatçıdan diğerine kayması değil; bölgesel arz akışlarının genel olarak daralması ve aksaması.

Gıda güvenliği açısından olası sonuçlar

İlk etki, küresel piyasalarda tahılın bir anda ortadan kalkması değil, lojistik bir daralma şeklinde görülüyor. Tahıl tarlalarda, silolarda veya iç bölgelerdeki depolarda bulunabilir. Ancak limanlar, gemiler, terminaller ve deniz rotaları güvenli değilse ürün alıcılara verimli biçimde ulaştırılamaz.

Baskının en güçlü hissedilebileceği alanlar şunlar:

• Taşıma ve sigorta maliyetleri: Gemiler daha uzun rotalar izlemek, ek güvenlik önlemleri almak veya daha yüksek risk primleri ödemek zorunda kalabilir.
• Teslimat gecikmeleri: İhracatçıların yeni hasadı taşımaya çalıştığı bir dönemde ithalatçı ülkeler kargolar için daha uzun süre bekleyebilir.
• Depolama açığı: İhracat yavaşlarken ürün girişi sürerse silolar ve diğer depolar hızla dolabilir. Reuters, Ukrayna’nın depolama açığının 11 milyon tona ulaşabileceğini bildirdi.
• Kırılgan tüketicilerin daha fazla etkilenmesi: Emtia ve taşıma maliyetlerindeki artış, özellikle hanehalklarının ve kamu bütçelerinin fiyat artışlarını karşılamakta zorlandığı ülkelerde daha ağır sonuçlar doğurabilir.

Letonya Dışişleri Bakanı Baiba Braže, tahıl altyapısına, limanlara ve deniz rotalarına yönelik saldırıların yaklaşık 400 milyon kişiyi, özellikle de kırılgan ülkelerde yaşayanları etkilediğini söyledi. Bu ifade bağımsız bir insani etki analizi değil, siyasi bir uyarı niteliğinde. Ancak Karadeniz ticaretindeki kesintinin uluslararası boyutuna ilişkin kaygıyı yansıtıyor.

Ukrayna Dışişleri Bakanı Andrii Sybiha da Rusya’nın sivil gemilere ve altyapıya saldırarak işgalin ilk döneminde yaşanan gıda fiyatı şokunu ve akut gıda güvensizliğini yeniden yaratmaya çalıştığını savundu.

Buna karşılık, küresel buğday ihracatının yaklaşık üçte birinin Rusya ve Ukrayna limanlarından geçtiği ya da buğday fiyatlarının ocak seviyesinin yüzde 25 üzerinde bulunarak iki yılın zirvesine çıktığı yönündeki kesin iddialar, burada sunulan en güçlü kaynaklarda tutarlı biçimde doğrulanmıyor. Bu nedenle söz konusu rakamlar kesinleşmiş ölçümler olarak değil, ihtiyatla ele alınmalı.

BM’nin “Ateş altında gıda” tartışması

Saldırı, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin “Ateş altında gıda: Küresel ve yerel gıda krizlerinin azaltılmasında Güvenlik Konseyi’nin rolü” başlıklı bakanlar düzeyindeki açık oturumundan kısa süre sonra gerçekleşti. Toplantıda silahlı çatışmalar, açlık ve daha geniş güvenlik sorunları arasındaki bağ ele alındı. 1718

Tartışmada 80’den fazla temsilci yer aldı ve çatışma ile açlık arasındaki ilişkiyi tanıyan, sivillerin aç bırakılmasını bir savaş yöntemi olarak kınayan 2417 sayılı Güvenlik Konseyi kararı yeniden gündeme geldi. 2022

BM Genel Sekreteri António Guterres, Gazze, Haiti, Myanmar, Sudan ve Ukrayna dahil olmak üzere çeşitli çatışma bölgelerinde temel gıda sistemlerinin ve bu sistemlere bağlı insanların yaşam ve geçim kaynaklarının saldırı altında olduğu uyarısında bulundu. 25

Bu çerçeve, Ukrayna’daki saldırıların neden yalnızca ulusal güvenlik meselesi olarak değerlendirilmediğini açıklıyor. Limanlar ve deniz rotaları bir gıda sisteminin parçalarıdır. Bu noktalar hedef alındığında etkiler navlun piyasalarına, depolama ağlarına, ithalat bütçelerine ve hanelerin gıdaya erişimine yayılabilir.

Sonuç

26-27 Ağustos saldırısı, geniş çaplı bir hava saldırısını Ukrayna ekonomisi ve ihracat kapasitesi için kritik altyapıya yönelik hedeflerle birleştirdi. Ukrayna, saldırıda 258 insansız hava aracı ile füzelerin kullanıldığını ve 233 hava hedefinin imha edildiğini veya etkisizleştirildiğini açıkladı. Bağımsız haberlerde de limanların, sanayi tesislerinin ve dağıtım merkezlerinin etkilenen noktalar arasında olduğu aktarıldı. 18

Saldırının önemi zamanlamasında yatıyor. Karadeniz taşımacılığı zaten kısıtlanmıştı; Ukrayna’nın tahıl ihracatı sert biçimde düşmüş, alternatif güzergâhlar ise yoğunluk yaşamaya ve normal liman kapasitesinin yerini dolduramamaya başlamıştı.

Mevcut kanıtlar net bir sonuca işaret ediyor: Ukrayna’nın limanlarına, tahıl tesislerine ve deniz rotalarına yönelik saldırılar, tahılın tarladan uluslararası alıcılara ulaşmasını sağlayan fiziksel sistemi daraltarak gıda güvenliği riski yaratıyor. Küresel fiyatlar veya açlık üzerindeki nihai etkinin boyutu henüz belirsiz olsa da ihracat darboğazının kendisi iyi belgelenmiş durumda.