Langtang Lirung’daki buzul çöküşü ölümcül sele nasıl dönüştü?

26 Ağustos’ta Nepal ile Tibet arasındaki dağlık sınırda yaşanan felaket, ilk haberlerde aktarıldığı gibi sıradan bir deprem ve ardından gelen sel olmayabilir. Önde gelen ön değerlendirmelere göre olay, Langtang Lirung çevresindeki yüksek rakımlı bir kaya-buz yamacının çökmesiyle başladı; ardından çığ, moloz akışı ve nehir taşkını birbirini tetikledi. 3

Kurtarma ekipleri uzak vadilere ulaştıkça ve Nepal ile Çin tarafındaki kayıtlar karşılaştırıldıkça can kaybı ve kayıp kişi sayıları değişti. İlk günlerde ölü sayısı 500’ün, kayıp sayısı ise 1.300’ün üzerine çıktı. Kayıplar arasında 30’dan fazla ülkeden insanların bulunduğu bildirildi. Arama çalışmaları sürdüğü için erken rakamlar kesin sonuç olarak görülmemeli.

Langtang Lirung’da ne oldu?

Uydu görüntüleri ve ilk jeolojik incelemeler, dağın kuzey yamacında yaklaşık 5.200 metre yükseklikte bir kopmaya işaret ediyor. Mevcut bulgulara göre bir buzulun altında ya da hemen yanında bulunan ana kaya çöktü ve beraberinde büyük miktarda buz ile kayayı sürükledi. Kütle, vadi tabanına doğru yaklaşık 1.200 metre düştü.

Bu yalnızca düşen buz parçalarından oluşan bir olay değildi. Kütle aşağı inerken kaya parçalarını, tortuyu, karı, buzu ve suyu da bünyesine kattı. Böylece ilk çöküş, yüksek hareket kabiliyetine sahip bir buz-kaya çığına ve moloz akışına dönüştü. Akış nehir sistemine ulaştığında ise yolları, köprüleri, binaları ve diğer altyapıyı sürükleyebilen yıkıcı bir sele dönüştü. 35

Bu senaryo hâlâ ön değerlendirme niteliğinde. Araştırmacılar büyük ölçüde uydu görüntülerine ve ilk saha gözlemlerine dayanıyor; çöküşün kesin mekanizmasıyla ilgili incelemeler devam ediyor. 23

Deprem haberleri neden yanıltıcıydı?

Olay başlangıçta 4,4 büyüklüğünde bir deprem olarak bildirildi. Ancak ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu’nun (USGS) sonraki değerlendirmesine göre sismik enerji, çöküşü başlatan bir depremden değil, buzul kaya ve buzunun çökmesiyle ardından oluşan moloz akışından kaynaklandı. Çöküşün ürettiği enerji yaklaşık 5,2 büyüklüğündeki bir sismik olaya eşdeğerdi. 36

Bu ayrım, acil müdahale açısından kritik önem taşıyor. Deprem uyarısı doğal olarak insanların dikkatini sarsıntıya ve bina hasarına yönlendirir. Oysa buzul ya da yamaç çökmesi; nehrin tıkanması, geçici bir göl oluşması, biriken suyun aniden boşalması veya aşağı kesimlerde yeni bir yamacın kopması gibi hızla değişen tehlikeler yaratabilir.

Langtang Lirung olayı, yüksek dağlardaki izleme sistemlerinin sismik verileri tek başına yorumlamaması gerektiğini gösteriyor. Buzul hareketleri, yamaç dengesi, nehir seviyesi, hava koşulları ve sismik sinyaller birlikte değerlendirilmediğinde, gerçek tehdit yanlış anlaşılabilir.

İklim değişikliği neyi açıklıyor, neyi açıklamıyor?

Bilim insanları felaketi, ısınmayla hızla değişen yüksek rakımlı bir ortamla ilişkilendiriyor. Ancak iklim değişikliğinin bu tekil çöküşün kesin ve tek nedeni olduğunu söylemekten kaçınıyorlar. 16

İnsan kaynaklı ısınma, buzulların geri çekilmesine ve yüksek rakımlardaki permafrostun, yani uzun süre donmuş kalan zeminin çözülmesine katkıda bulunuyor. Bu değişimler dik kaya yüzeylerindeki buz desteğini azaltabilir, eriyen suyun izlediği yolları değiştirebilir ve dağ yamaçlarını bir arada tutan donmuş malzemeyi zayıflatabilir. Eriyen suyun çatlaklara sızması da toprak ve kayanın gevşemesine yol açabilir.

Daha temkinli sonuç şu: İklim değişikliği, uzun vadede riski artıran ve yamaçları önceden kırılganlaştıran bir etken olabilir. Asıl mekanik tetikleyici ise yerel jeolojik zayıflıklar, mevsimsel kar erimesi, eriyen suyun basıncı veya kısa süreli hava koşullarıyla bağlantılı olabilir. Mevcut kanıtlar tek bir kesin neden ortaya koymuyor. 316

Neden “bileşik” bir afetti?

Felaket tek bir tehlikeden değil, birkaç sürecin peş peşe devreye girmesinden büyüdü:

1. Yüksek rakımda kaya ve buzuldan oluşan bir kütle koptu.
2. Düşen kütle, yol boyunca daha fazla kaya, tortu, buz ve suyu içine kattı.
3. Akış nehir koridoruna girerek hızla moloz yüklü bir taşkına dönüştü.
4. Yollar, köprüler ve yerleşimler zarar gördü ya da yok oldu; bu da tahliye ve kurtarma çalışmalarını zorlaştırdı.
5. Nehirlerde biriken su ve istikrarsız arazi, aşağı kesimlerde yeni taşkın riskleri yarattı. 514

Bu tür zincirleme olayları önceden haber vermek özellikle zor. İlk çöküş, izleme altyapısının sınırlı olduğu uzak bir bölgede yaşanabilir ve kaynağın hemen çevresindeki toplulukların neredeyse hiç uyarı süresi kalmayabilir. Aşağı vadilerde ise sensörler, iletişim ağları ve acil durum prosedürleri tehlikeyi yeterince hızlı fark ederse daha fazla zaman kazanılabilir.

Himalayalar için daha geniş uyarı

Langtang Lirung felaketi; buzulların küçülmesi, kaya-buz yamaçlarının istikrarsızlaşması ve yüksek dağlardaki su döngüsünün değişmesiyle ilgili daha geniş kaygıların bir parçası. Bilim insanları, ısınan koşulların buzul kaynaklı tehlikeli olayların olasılığını artırdığını belirtiyor. Bu, her çığ veya selin tek bir iklim tetikleyicine bağlanabileceği anlamına gelmiyor. 16

Pratik ders, Himalayalar’daki her felaketi doğrudan küresel ısınmaya bağlamak değil. Daha sıcak ve hızla değişen dağ ortamının, yerel bir kopmayı çok daha büyük bir aşağı vadi felaketine dönüştürebilecek koşulları artırdığını kabul etmek.

Bu nedenle erken uyarı sistemlerinin yalnızca yağış ve nehir seviyelerini değil; buzul hareketlerini, yamaç dengesini, sismik sinyalleri, geçici su birikintilerini ve olası ani göl boşalmalarını da izlemesi gerekiyor.

Kesin can kaybı ve çöküşün tüm aşamaları, devam eden saha araştırmalarıyla netleşecek. Ancak şu ana kadar ortaya çıkan tablo açık: Felaket, kaya, buz, su ve tortunun çok kısa sürede birbirini tetiklediği hızlı bir zincirleme olaydı. Yüksek dağ topluluklarını korumanın anahtarı ise bu bileşik tehlikeleri oluştuğu anda doğru tanıyabilmek.