Karadeniz’deki savaş riski tahıl fiyatlarını nasıl sıçrattı?

28 Ağustos 2026’da buğday ve mısır vadeli işlemlerindeki sert yükseliş, tek başına bir nakliye kesintisinin sonucu değildi. Piyasa; Karadeniz’de kullanılabilir ihracat kapasitesinin azalmasını, sigorta ve navlun maliyetlerindeki artışı, ABD’de mısır verimine ilişkin kötüleşen beklentileri ve Avrupa’daki hava koşullarının hasadı zayıflatmasını aynı anda fiyatladı.

Başka bir ifadeyle, yatırımcılar yalnızca bugün yüklenemeyen tahılı değil, önümüzdeki aylarda küresel arzın ne kadar daralabileceğini de satın aldı.

Karadeniz’deki saldırılar neden vadeli işlemleri sıçrattı?

Rusya ve Ukrayna’nın limanlara, tahıl terminallerine ve ticari gemilere yönelik karşılıklı saldırıları, dünyanın önemli düşük maliyetli tahıl ihracat sistemlerinden birini belirsiz hale getirdi. Yüklemelerin ertelenmesi veya iptal edilmesi, gemilerin bölgeye yanaşma riskini artırdı; sigorta, yakıt ve navlun maliyetleri yükseldi. Kerç Boğazı ile Azak-Don kanalı çevresindeki kısıtlamalar da Rusya’nın buğday ihracatında önemli bir güzergâhı etkiledi. 148

Bu ortamda alıcılar, fiziksel piyasadaki olası arz açığına karşı korunmak için Chicago Ticaret Borsası’ndaki buğday ve mısır sözleşmelerine yöneldi. Vadeli fiyatlardaki yükseliş böylece hem gerçek bir tedarik riski primini hem de gelecekteki teslimatların güvenilirliğine ilişkin endişeyi yansıttı. 12

Fiyat artışının boyutu neydi?

Buğday vadeli işlemleri 28 Ağustos’ta yüzde 3,1 yükselerek kile başına 784 sente yerleşti; gün içindeki en yüksek seviye 790,25 sent oldu. Bu, Şubat 2023’ten bu yana görülen en yüksek seviyeye işaret etti. Buğday haftalık bazda yüzde 12,1, yıl başından bu yana ise yüzde 54,5 arttı. 7

Mısır vadeli işlemleri aynı gün 536,5 sentte kapanırken haftalık kazanç yüzde 5,5’e, ağustos ayındaki artış yüzde 15,6’ya ulaştı. Gün içindeki 541,25 sentlik seviye, Temmuz 2023’ten bu yana en yüksek noktaydı.

Buğdaydaki hareketin ana itici gücü Karadeniz ihracatındaki aksama olurken, mısırda jeopolitik risklere ek olarak ABD hasadına ilişkin beklentiler de belirleyici oldu.

ABD mısırında ikinci arz şoku

ABD’nin batısındaki üretim bölgelerinde sıcaklık ve kuraklık, doğudaki bazı bölgelerde ise aşırı yağış verim beklentilerini aşağı çekti. Yaygın biçimde izlenen Pro Farmer tarla turu, ülke genelindeki mısır verimi potansiyelini dönüm başına 173,2 kile olarak tahmin etti. Bu rakam, ABD Tarım Bakanlığı’nın ağustos tahmini olan 180,7 kilenin oldukça altında kaldı.

Bu fark, ABD’nin ihraç edebileceği fazla mısırın daha önce düşünülenden daha sınırlı olabileceği anlamına geliyordu. Karadeniz’den gelen arzın da güvenilmez hale geldiği bir dönemde, ABD’nin piyasadaki açığı telafi etme kapasitesine ilişkin beklentiler zayıfladı.

Avrupa’daki hava koşulları ve lojistik maliyetleri

Sıcak ve kurak hava, Avrupa Birliği’nin mısır görünümünü de kötüleştirdi. USDA’nın ağustos değerlendirmesinde AB mısır üretim tahmini 3,6 milyon ton azaltıldı. 6

Buna enerji ve gübre maliyetlerindeki baskı eklendi. Hürmüz Boğazı çevresindeki çatışma kaynaklı taşımacılık kesintileri yakıt ve gübre maliyetlerini artırabilecek bir risk oluştururken, Ren Nehri gibi iç su yollarında düşük su seviyeleri mavna taşımacılığını yavaşlatabiliyor veya yük kapasitesini sınırlayabiliyor. Bu unsurlar fiyat artışını güçlendiren faktörlerdi; ancak mevcut veriler, 28 Ağustos’taki yükselişin ne kadarının tek tek bu kanallardan kaynaklandığını ölçmeye yetmiyor.

Ukrayna’da limanların kapanması çiftçiyi de vurdu

Ukrayna’nın tahıl ihracatı ağustos ayının ilk iki haftasında yıllık bazda yüzde 75 düştü. İhraç edilemeyen ürünün ülke içinde birikmesi, çiftçi satış fiyatlarını üretim maliyetlerinin altına itti. Bu durum çiftçilerin nakit akışını bozarak bir sonraki ekim sezonunu finanse etme kapasitesini de tehdit ediyor. 1

Demiryolu, karayolu ve Tuna Nehri üzerinden alternatif rotalar kısmi bir çıkış sağlıyor. Ancak Ukraynalı yetkililer bu güzergâhların, daha önce Karadeniz limanlarından taşınan hacmin yalnızca yaklaşık yarısını karşılayabileceğini belirtiyor. Üstelik kapasite sorunu yalnızca altyapıyla sınırlı değil: Ağustos sonunda Sulina Kanalı yakınlarında, kılavuz kaptan eksikliği ve diğer yüklerin önceliklendirilmesi nedeniyle 70’e kadar gemi bekliyordu. 1718

Bu darboğazlar, tahılın ülke dışına çıkmasını geciktirdiği gibi Ukrayna’daki depolama alanları ve iç piyasa fiyatları üzerinde de baskı yaratıyor.

Rusya ihracatı nasıl telafi etmeye çalışıyor?

Rus ihracatçılar da Karadeniz ve Azak Denizi’ndeki liman ve deniz taşımacılığı sorunlarından etkilendi. Moskova’nın gündeme aldığı önlemler arasında ihracatın bazı alternatif rotalara yönlendirilmesi, yıl sonuna kadar tahıl ihracat vergisinin geçici olarak kaldırılması, demiryolu sübvansiyonları, kredi vadelerinin uzatılması, devlet alımları ve fazla tahılın hayvan yemine yönlendirilmesi bulunuyor.

Bu adımlar üreticilerin ve ihracatçıların kısa vadeli nakit sıkışıklığını hafifletebilir. Ancak hasar gören liman kapasitesini hızla geri getirmeleri veya gemiler için seyir riskini ortadan kaldırmaları mümkün değil. Dolayısıyla söz konusu önlemler arz akışını desteklese de küresel piyasanın kaybettiği ihracat kapasitesinin yerini hemen dolduramıyor.

Mısır için sorun yalnızca fiyat değil, tedarik güvenliği

Mısır, Rusya ve Ukrayna’dan yaptığı ithalata yüksek ölçüde bağımlı büyük bir buğday alıcısı. Karadeniz sevkiyatlarının güvenilmez hale gelmesi, ülkenin tedarik kapsamını daraltırken alternatif menşelerden alım maliyetini yükseltti. Mısırlı alıcılar, ağustos sonunda isteğe bağlı menşeli buğday için ton başına yaklaşık 300 dolar seviyesinde teklif ararken bazı teklifler 305-306 dolara ulaştı. 20

Bu durumun doğrudan sonucu mutlaka ani bir ekmek kıtlığı olmak zorunda değil. Ancak Mısır’ın sübvansiyonlu ekmek programını sürdürmesinin maliyeti artabilir; devlet daha yüksek alım ve navlun faturasıyla karşılaşabilir, tedarikçi seçenekleri azalabilir ve gemi gecikmelerine karşı kırılganlık büyüyebilir.

Daha geniş ölçekte risk, ithalata bağımlı ve gelir seviyesi daha düşük ülkelerde yoğunlaşıyor. Buğday ve mısır fiyatlarındaki artış; un, ekmek, hayvan yemi, taşımacılık ve nihai gıda fiyatlarına yansıyarak enflasyon baskısını artırabilir. 20

Piyasa aslında neyi fiyatlıyor?

28 Ağustos’taki yükseliş, üç riskin aynı anda büyümesinden kaynaklandı:

1. Fiziksel ihracat kapasitesinin kaybı: Karadeniz limanları ve ticari gemiler saldırı ve seyir kısıtlamaları nedeniyle normal şekilde çalışamadı.
2. Teslim edilmiş ürünün maliyetinin artması: Sigorta, navlun, yakıt ve alternatif güzergâh maliyetleri yükseldi.
3. Başka bölgelerdeki üretim tamponlarının daralması: ABD mısır verimi ile Avrupa mısır üretimine ilişkin beklentiler zayıfladı.

Bu nedenle tahıl piyasasındaki hareket, yalnızca geçici bir nakliye kesintisinin değil, gelecekteki küresel arzın daha pahalı ve daha belirsiz hale gelmesinin yeniden fiyatlanmasıydı.