İran’da savaşın altıncı ayı: Askeri açmazın gölgesinde ekonomik kriz derinleşiyor

ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta İran’a yönelik saldırılar başlatmasının üzerinden altı ay geçti. İran ne teslim oldu ne de ekonomik istikrara kavuştu. Mevcut haberler, askeri baskı, yaptırımlar ve halkın günlük yaşamındaki zorlukların birbirini beslediği, sonucu belirsiz bir çatışmaya işaret ediyor.

Krizin en görünür göstergesi temel ihtiyaçların maliyeti. İran’ın resmi verilerine göre temmuz ayında gıda enflasyonu yıllık bazda yüzde 128’e çıkarken tüketici fiyatları bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 87,9 arttı. 12 aylık dönemde ölçülen yıllık enflasyon ise yüzde 66 oldu. 1

Savaşın ana cephesi ekonomiye kayıyor

Çatışma artık yalnızca askeri yıpratma savaşı olarak ilerlemiyor. Washington, 24 Ağustos’ta İran’ın askeri tedarik kanalları ile petrol ve petrokimya ticaret ağlarını hedef alan “Operation Economic Outcast” adlı yaptırım kampanyasını başlattı. Amaç, Tahran’ın savaşı finanse etmesini ve daha geniş ekonomik sistemini ayakta tutmasını sağlayan gelir ve tedarik kanallarını daraltmak. 3

İranlı yetkililer de ekonominin ne kadar kırılgan hale geldiğini kabul ediyor. Cumhurbaşkanı, yaptırımlar ve abluka nedeniyle dış ticaretin yüzde 35 azaldığını söyledi. Hükümet ise enflasyonla savaşın ekonomik sonuçlarını başlıca sorunlar arasında gösteriyor. 17

Bu baskı, hem devlet gelirlerini hem de hanehalklarının alım gücünü etkiliyor. Petrol satışları, bankacılık ve ticarete yönelik kısıtlamalar ithalatı daha pahalı ve zor hale getirirken, yerel para birimindeki değer kaybı fiyatları daha da yukarı çekiyor.

Gıda fiyatları gündelik hayatı değiştiriyor

Gıda enflasyonu soyut bir ekonomik gösterge değil. Sıradan bir ailenin pazar ve market alışverişinin ne kadar hızlı pahalandığını gösteriyor. İran’da bu artış özellikle sert yaşanıyor.

İran İstatistik Merkezi verilerine dayanan haberlere göre temmuz ayında gıda fiyatları yıllık bazda yüzde 128’den fazla arttı. Bu, aynı gıda sepetinin bir yıl öncesine kıyasla yaklaşık 2,28 katına çıktığı anlamına geliyor. Yağlar, süt ürünleri ile et ve kümes hayvanları en fazla artış görülen gruplar arasında yer aldı. 12

Bunun doğrudan sonucu, ücretlerin satın alma gücünün hızla erimesi. Gıda, kira ve fatura maliyetleri yükselen haneler, yeni bir kur kaybını veya tedarik kesintisini karşılamakta daha az seçeneğe sahip. Ekonomik sıkıntının neden siyasi bir riske dönüştüğü de burada yatıyor: etkileri yalnızca finansal tablolarda değil, pazarlarda ve mutfaklarda görülüyor.

Tümenin değer kaybı şoku büyütüyor

İran para birimi tümen, serbest piyasada değer kaybetmeye devam etti. 25 Ağustos’ta yayımlanan haberlere göre doların değeri iki haftadan kısa sürede yaklaşık 186.500 tümenden 204.000 tümene yükseldi. 3

Tümenin zayıflaması ithal gıda, ilaç, makine ve diğer ürünlerin yerel para cinsinden maliyetini artırıyor. Aynı zamanda ekonomik yönetimine duyulan güveni sarsıyor; halkı ve işletmeleri daha istikrarlı değer saklama araçlarına yöneltiyor ve fiyatların öngörülmesini zorlaştırıyor.

Böylece kur kaybı ile enflasyon arasında bir kısır döngü oluşuyor: İthalat maliyetleri yükseldikçe fiyatlar artıyor, daha yüksek fiyat beklentileri de para birimi üzerindeki baskıyı artırıyor. Yaptırımlar ve aksayan ticaret, bu döngünün kırılmasını daha da güçleştiriyor.

Tahran’ın yanıtı: “Direniş Ekonomisi”

İran yönetimi dış baskıya karşı çözümü ekonomik bağımsızlıkta arıyor. Önerilen yaklaşım; yerli üretimin artırılmasını, ekonomik büyümeyi, finansal dayanıklılığı ve İran’daki işlemlerde doların rolünün kademeli olarak azaltılmasını öne çıkarıyor.

Bu strateji uzun vadede ekonomik faaliyetin korunmasına yardımcı olabilir ancak acil bir çözüm sunmuyor. Yerli üretim kapasitesi oluşturmak yatırım, işleyen ticaret güzergâhları, teknolojiye erişim ve ülke içinde üretilemeyen malları satın alacak yeterli döviz gerektiriyor. Yaptırımlar, düşen petrol gelirleri ve savaşın etkisi de tam olarak bu alanlar üzerinde baskı oluşturuyor.

İran uzun süreli ekonomik baskıyı absorbe etme konusunda belirli bir kapasite gösterdi. Büyük bir petrol ihracatçısı olmasına rağmen ekonomisi görece çeşitlenmiş durumda; onlarca yıllık yaptırımlar da yerli üretimi ve alternatif ticaret düzenlemelerini teşvik etti. 16 Ancak dayanıklılık, toparlanma anlamına gelmiyor. Bir ekonomi çalışmaya devam ederken haneler yoksullaşabilir ve devletin hareket alanı daralabilir.

Rejim neden daha büyük bir siyasi riskle karşı karşıya?

Tahran açısından acil soru yalnızca savaşmayı sürdürüp sürdüremeyeceği değil. Asıl mesele, gıda fiyatları yükselirken, para birimi değer kaybederken, ticaret daralırken ve savaşın yarattığı kesintiler devam ederken hükümetin toplumsal rızayı ne kadar koruyabileceği.

İranlı yetkililer ve analistler; enflasyon, enerji sıkıntıları, savaşın yol açtığı hasar, zayıf ekonomik faaliyet ve ticaretteki aksamaların bir araya geldiği konusunda uyarıyor. Bu baskılar yeni huzursuzluklara zemin hazırlayabilir, yolsuzluk ve kötü yönetim suçlamalarını artırabilir. 1

Buradaki veriler, memnuniyetsizliğin rejimi devirebilecek tek ve koordineli bir harekete dönüştüğünü göstermiyor. İran hâlâ devlet kurumlarına, zor kullanma kapasitesine ve tamamen çökmemiş bir ekonomiye sahip. Ancak hata payı daralıyor. Her yeni şok, Tahran’ın izlediği politikanın halkın yaşam standardını koruduğu iddiasını savunmasını zorlaştırıyor.

Askeri açmaz ne anlama geliyor?

Mevcut tablo, herhangi bir tarafın açık zaferinden çok tehlikeli bir açmaz olarak okunmalı. İran teslim olmaktan kaçınırken ABD, mali izolasyon ve ekonomik savaşa daha fazla ağırlık veriyor. Ortaya çıkan sonuç ise belirlenmiş bir bitiş noktası olmayan sürekli baskı.

İran için temel sınav, yerli üretim ve alternatif ticaret kanallarının kaybedilen gelirleri ve artan ithalat maliyetlerini telafi edip edemeyeceği. Halk için kritik soru, gıda fiyatlarıyla kurun istikrar kazanıp kazanmayacağı. Rejim içinse tehlike, askeri dayanıklılığın ekonomik sıkıntı nedeniyle siyasi kırılganlığa dönüşmesi.

Savaşın altıncı ayında en önemli sonuçlar bu nedenle kesin bir cephe değişikliğinden çok, hanelerin hâlâ neyi satın alabildiği ve hükümetin bunun yarattığı öfkeyi daha ne kadar taşıyabileceği üzerinden ölçülüyor.