Operation Economic Outcast: ABD yaptırımları İran ekonomisini sıkıştırdı, Hürmüz diplomasisi sonuç vermedi

Çatışmanın altıncı ayında ABD, İran’a yönelik geniş kapsamlı askeri baskıdan küresel ekonomik izolasyon kampanyasına doğru yöneldi. Operation Economic Outcast adı verilen girişim; İran’ın gelir, deniz taşımacılığı ve finans kanallarını hedef alırken, İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan yaptırımlar ile deniz ablukasının birleşik etkisi sonucunda ihracat ve ithalatın yaklaşık yüzde 35 gerilediğini açıkladı. 311

Bu adımlar İran ekonomisindeki baskıyı artırdı ve Tahran’la iş yapan yabancı banka ve şirketler için riski yükseltti. Ancak Washington’ın aradığı müzakere başarısı ortaya çıkmadı. Bunun yerine yaptırımlar, Hürmüz Boğazı’na erişim ve diplomasi aynı tırmanan pazarlık sürecinin parçaları hâline geldi.

Operation Economic Outcast neyi değiştirdi?

ABD Hazine Bakanlığı, 24 Ağustos’ta Operation Economic Outcast’ı İran yönetimini ve Devrim Muhafızları’nı ayakta tuttuğunu söylediği finansal ve ticari ağları kesmeye yönelik, hükümetin tüm kurumlarını kapsayan bir kampanya olarak duyurdu. Önceki yaptırımlarda öne çıkan petrol ve bankacılık hedeflerine ek olarak deniz taşımacılığı, havacılık, altın, teknoloji ve dijital varlıklar da kapsam içine alındı. 3410

Kampanyanın önemli bir yönü, yalnızca İran’daki kurumlara odaklanmamasıydı. ABD; şirketleri, gemileri, paravan şirketleri ve İran dışındaki aracılar üzerinden yürütülen işlemleri de hedef aldı. Washington, İran’la ticareti kolaylaştıran üçüncü ülke şirketlerinin ABD finans sistemine erişimini kaybetme riskiyle karşılaşabileceği uyarısında bulundu. Analistler bu yaklaşımı, yabancı şirketleri İran’la ticaret ile dolar sistemi arasındaki seçimle karşı karşıya bırakan ikincil yaptırımların genişletilmesi olarak değerlendirdi. 911

ABD Dışişleri Bakanlığına göre hedefler arasında petrol ve petrokimya ticareti, askeri tedarik ve Washington’ın ABD güçleri ile müttefiklerine yönelik saldırıları desteklediğini belirttiği faaliyetlerde rol alan ağlar da bulunuyordu. 4

Banque Misr hamlesi aracı bankalara yönelik uyarıydı

Kampanyanın en dikkat çekici devam adımı, Mali Suçlarla Mücadele Ağı’nın (FinCEN) girişimi oldu. FinCEN, ABD finans kuruluşlarının Banque Misr’ın Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki beş şubesiyle muhabir bankacılık ilişkisi kurmasını veya sürdürmesini kısıtlayacak bir düzenleme önerdi. ABD Hazinesi, bu şubelerin Ocak 2024 ile Haziran 2026 arasında İran’ın gölge bankacılık ağlarıyla bağlantılı olabilecek 103 şirket için yaklaşık 1,8 milyar dolarlık işlem gerçekleştirdiğini belirtti. 1718

Burada kritik ayrım şu: Banque Misr kararı, yürürlüğe girmiş nihai bir yasak değil, kamuoyunun görüşüne sunulan bir düzenleme teklifiydi. Banque Misr da teklifin Mısır’daki veya diğer ülkelerdeki faaliyetlerini değil, BAE operasyonlarını kapsadığını açıkladı. 19

Buna rağmen dosya, kampanyanın ulaşmak istediği noktayı açıkça gösterdi. Washington, yalnızca İran kurumlarını değil, İran bağlantılı dolar işlemlerinde kanal olarak gördüğü yurt dışındaki bankaları da baskının bir sonraki hedefi hâline getirebileceği mesajını verdi.

İran’da ticaret daraldı, ekonomik baskı ağırlaştı

Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, yaptırımlar ve deniz ablukasının İran’ın ihracat ve ithalatını yaklaşık yüzde 35 azalttığını, ithalattaki düşüşün ihracattan daha sert olduğunu söyledi. Reuters’ın aktardığı son aylık veride yıllık enflasyonun yüzde 66’ya ulaştığı belirtilirken, bu tablo hanehalkı ve işletmeler üzerindeki baskıyı daha da artırdı.

Ticaretteki daralma, ithalat güzergâhlarının azalması, dövize erişimin zorlaşması ve İran’ın normal ticari ilişkilerini sürdürmesinin güçleşmesi anlamına geldi. Deniz taşımacılığındaki aksamalar da mal ve enerji sevkiyatını daha belirsiz hâle getirerek yaptırımların etkisini büyüttü. Mevcut haberler ekonomik zararın ne kadarının yaptırımlardan, ablukadan, savaş koşullarından veya iç politikadan kaynaklandığını ayrı ayrı ortaya koymuyor. Ancak İranlı yetkililerin ağır bir birleşik şoku kamuoyu önünde kabul ettiği görülüyor.

Dini Lider Mojtaba Hamaney hükümete enflasyon, işsizlik, fiyatların yönetimi ve mal-hizmet piyasalarındaki sorunlarla mücadele etme çağrısı yaptı. Hamaney ayrıca yerli üretime daha fazla dayanılmasını ve doların İran ekonomisindeki rolünün kademeli olarak azaltılmasını istedi.

İran Dışişleri Bakanlığı ise ABD önlemlerini “devlet terörizmi” olarak nitelendirdi ve yaptırımları meşru ekonomik baskı değil, kolektif cezalandırma olarak sundu.

Hürmüz Boğazı diplomatik sınavın merkezine yerleşti

Ekonomik kampanya, ticari gemi trafiğinin keskin biçimde azalmasına yol açan Hürmüz Boğazı gerilimiyle birlikte ilerledi. Katar arabuluculuk çabalarını yoğunlaştırdı ve başbakanını seyrüsefer ile gerilimi düşürme önerilerini görüşmek üzere Tahran’a gönderdi. İran ve Umman da güzergâh düzenlemeleri ve olası mayın temizleme çalışmalarını içeren geçici bir denizcilik koridoru üzerinde çalıştı.

Ancak görüşmeler, boğazın kalıcı ve tamamen açıldığı anlamına gelmedi. Katar teknik görüşmelerde ilerleme sağlandığını bildirse de trafik savaş öncesi seviyelerin çok altında kaldı. Bir habere göre savaş öncesinde günde 130-140 geminin geçtiği boğazdan bir gün içinde yalnızca altı gemi geçti.

Tarafların kamuoyu önündeki açıklamaları arasındaki fark da anlaşmazlığın sürdüğünü gösterdi. ABD’li yetkililer Hürmüz’ün açık olduğunu veya normale dönmekte bulunduğunu savunurken Tahran, seyrüseferin İran’ın koşullarına ve ABD’nin daha geniş politikalarına bağlı olduğunu söyledi. Umman’la yürütülen önceki görüşmelerin sonuçlanmaya yaklaştığı belirtilse de Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, yalnızca Umman’la yapılacak bir anlaşmanın su yolunu kendiliğinden yeniden açmayacağını ifade etti.

Devrim Muhafızları da boğazın tamamen açıldığı yönündeki ABD değerlendirmesini reddetti. Tahran’ın yaklaşımında Hürmüz’de seyrüsefer yalnızca teknik bir taşımacılık meselesi değildi; daha geniş çatışmaya, ABD ablukasına ve olası bir gerilimi azaltma anlaşmasının şartlarına bağlıydı.

Görüşmeler neden sınırlı kaldı?

Mevcut haber akışı, ABD politikasında belirgin bir değişime işaret ediyor: Washington daha geniş siyasi görüşmelerden uzaklaşırken ekonomik baskıyı ve denizcilik kozunu öne çıkardı. ABD ayrıca İran’la ticaret yapan ülke ve şirketlere karşı daha kapsamlı ikincil yaptırımlar uygulama tehdidinde bulundu.

Bununla birlikte Washington, Çin ve Hindistan gibi İran’ın büyük ticaret ortaklarına hemen ikincil yaptırım uygulamadı. Haberler bu temkinli yaklaşımı ortaya koyuyor, ancak ABD yönetiminin iç gerekçesini kesin biçimde açıklamıyor. Bu ortakları hedef almak Tahran üzerindeki baskıyı artırabilirdi; ancak diplomatik, ekonomik ve tırmanma maliyetleri de yaratabilirdi. Bu değerlendirme, kamuoyuna açıklanmış kesin bir ABD gerekçesi değil, mevcut tabloya dayalı bir çıkarımdır. 916

Stratejik sonuç: Daha fazla baskı, ancak anlaşma yok

Operation Economic Outcast, İran’ın geride kalan ticaret ve finans kanallarının maliyetini önemli ölçüde yükseltti. Kampanya, önceki yaptırımlara rağmen Tahran’ın faaliyetlerini sürdürmesine yardımcı olan aracı bankalara, denizcilik ağlarına ve ticari sektörlere kadar uzandı. İran’ın açıkladığı ticaret daralması ve yükselen enflasyon iç ekonomik sonuçları ortaya koyarken, liderliğin acil önlem çağrıları baskının siyasi açıdan görmezden gelinemeyecek bir noktaya ulaştığını gösterdi. 11

Ancak ekonomik zorluklar bu dönemde diplomatik bir atılıma dönüşmedi. Katar ve Umman, müzakereleri güvenli seyrüsefer gibi daha dar bir başlığa taşıdı; İran ise geçici bir koridorun boğazın tamamen açılması anlamına gelmediğini ve yaptırımların siyasi teslimiyete yol açmayacağını savunmayı sürdürdü.

Dolayısıyla kısa vadeli sonuç çözüm değil, konuların birbirine bağlanması oldu: İran’ın ticarete erişimi, Hürmüz’de gemilerin güvenliği ve ABD-İran görüşmelerinin yeniden başlaması artık aynı pazarlık dosyasının parçaları hâline geldi. Washington ek bir baskı gücü kazanırken Tahran, temel siyasi meselelerde taviz vermeden daha derin ekonomik izolasyon ve iç baskıyla karşı karşıya kaldı.