Langtang Lirung’daki 26 Ağustos çöküşü: Buz, kaya ve su nasıl zincirleme felaketi tetikledi?

Olayda ne oldu?

26 Ağustos’ta Langtang Lirung’un Nepal-Tibet sınırına bakan kuzey yamaçları yakınında meydana gelen felaket, tek bir jeolojik olaydan çok kısa sürede birbirini tetikleyen bir çöküşler zinciri gibi görünüyor. İlk uydu görüntüleri ve saha değerlendirmeleri, büyük bir buz-kaya kopmasının hızla moloz akışına, ardından da yıkıcı ani sellere dönüştüğüne işaret ediyor. Çöküşü başlatan kesin mekanizma ise henüz soruşturuluyor. 125

Buz ve kaya nasıl sel felaketine dönüştü?

Araştırmacıların ön değerlendirmesine göre, buzulun altında ya da hemen yanında bulunan istikrarsız ana kaya kütlesi çökerken, buzulun alt bölümü de koparak yüzlerce metre aşağıdaki vadi tabanına düştü. Çarpmanın etkisiyle kaya, buz, tortu ve su birlikte harekete geçti.

Bu karışım önce büyük bir buz-kaya çığı oluşturdu; daha sonra yüksek enerjili bir moloz akışına dönüşerek birbirine bağlı nehir vadileri boyunca ilerledi. Yerleşimleri, yolları ve diğer altyapıyı süpüren ani sellerin temelinde bu zincirleme süreç bulunuyor. 12511

İklim değişikliği olayın neresinde?

Bilim insanlarının değerlendirmesi, “26 Ağustos’taki çöküşe doğrudan yalnızca iklim değişikliği neden oldu” şeklinde değil. Daha temkinli ifade şu: Isınan iklim, yüksek dağlardaki buz ve kaya kütlelerini istikrarsızlaştırarak bu tür bir yamaç çöküşünün arka plan olasılığını artırmış olabilir. Olayı o gün başlatan özgül tetikleyiciyi belirlemek için ayrıntılı bir adli-jeolojik inceleme gerekiyor. 38

On yıllar boyunca süren atmosferik ısınma Himalayalar’daki buzulların geri çekilmesini hızlandırdı. Buzulların küçülmesi, dik vadi yamaçlarına sağladıkları mekanik desteği değiştirebilir. Ayrıca yüksek rakımlarda, çatlaklı kaya kütlesini bir arada tutan donmuş zemin — permafrost — çözülüyor. Bu da kaya düşmeleri, heyelanlar ve buz-kaya çığları için daha elverişli koşullar yaratabiliyor. 3911

Araştırmalar, Himalayalar’da buzulların geri çekilmesi, permafrostun bozulması ve aşırı yağışların dik yamaçları istikrarsızlaştırmasıyla buz-kaya çığlarının daha sık görülmeye başladığını belirtiyor. Bölgedeki buzul buz kaybının da son yıllarda hızlandığı gözlemleniyor. 34

Deprem miydi?

İlk sismik ölçümler olayın büyüklüğü 4,4 olan bir deprem olduğunu düşündürdü. Ancak sonraki değerlendirmelerde, kaydedilen sismik enerjinin bir depremden değil, buz ve kaya kütlesinin çökmesiyle oluşan kütle hareketinden kaynaklandığı belirtildi. Bazı raporlarda revize edilen büyüklük 5,2 olarak verildi. 415

Bu ayrım önemli: Sismik sistemler büyük bir kütle hareketini algılayabilir; fakat yamaç çökmeye başlamadan önce tek başına kullanılabilir bir erken uyarı sağlamaz. Bu olayda çöküşün ani ve bileşik yapısı, aşağı vadilerde yaşayan ya da seyahat eden kişilere müdahale için çok az, hatta hiç zaman bırakmamış olabilir.

Can kaybı ve arama-kurtarma çalışmaları

Bilanço, ulaşım imkânları arttıkça hızla değişti. Reuters’ın 28 Ağustos tarihli haberine göre Nepal’de en az 579 kişi, Tibet’te ise yedi kişi hayatını kaybetti; Nepal’de kayıp kişi sayısı 1.924’e yükseldi. Önceki haberlerde 1.300’den fazla kişinin kayıp olduğu, aralarında yabancı ziyaretçilerin de bulunduğu bildirilmişti. Bu nedenle mevcut rakamlar nihai değil, geçici olarak değerlendirilmelidir. 14

Helikopter ekipleri, acil durum görevlileri ile Çinli ve Nepalli kurtarma ekipleri, enkazla kaplanan ve ulaşılması güç vadilerde arama yaptı. Ancak hasar gören yollar, yeni yamaç kopmaları, kötü hava koşulları ve yeni sel riski çalışmaları zorlaştırdı. 914

Yeni sel riski neden sürüyor?

Çöküşün taşıdığı kaya ve enkaz, su yollarının önünü kapatarak yukarı kesimlerde en az iki set gölü oluşturdu. Bu göllerin taşması veya doğal setlerinin yıkılması, zaten ağır hasar gören bölgelerde yeni ani sellere yol açabilir.

Göllerden birinin taştığı bildirildi. Yetkililer, iki göl tamamen boşalana kadar taşkın riskinin devam edeceği konusunda uyarıda bulundu. Kontrollü drenaj kanalları açılması ya da suyun mühendislik yöntemleriyle boşaltılması bazı göllerdeki basıncı azaltabilir; ancak bu işlemler yüksek risk taşır ve ayrıntılı zemin ile set stabilitesi değerlendirmeleri gerektirir. Mevcut güvenilir bilgiler, sahada belirli bir drenaj kanalı projesinin onaylandığını veya tamamlandığını doğrulamaya yetmiyor. 6713

Erken uyarı sistemleri için çıkarılacak ders

Nepal’in geleneksel uyarı sistemleri ağırlıklı olarak yağış, nehir seviyeleri ve bilinen buzul gölü taşkını tehlikelerini izliyor. Langtang Lirung yakınındaki olay ise aynı anda kaya, buz, su ve tortunun harekete geçtiği, yüksek dağlara özgü ani bir çöküş oldu.

Bu nedenle Himalayalar’da risk yönetiminin yalnızca yağış ölçerler ve haritalanmış buzul gölleriyle sınırlı kalmaması gerekiyor. İstikrarsız kaya, buz ve permafrost yamaçlarının sürekli uydu, sismik ve yer tabanlı sistemlerle izlenmesi; Nepal ve Çin arasında hızlı çalışan sınır ötesi uyarı protokolleriyle desteklenmesi gerekiyor. 39