Nepal-Tibet sel felaketi: Buzul çökmesi nasıl kitlesel can kaybına yol açtı?

26 Ağustos’ta yaşanan Himalaya felaketi ilk saatlerde deprem kaynaklı bir heyelan olarak tanımlandı. Ancak ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu’nun (USGS) sonraki analizi, büyüklüğü 5,2’lik bir olaya eşdeğer olduğu bildirilen sismik sinyalin, büyük bir buzul ve kaya kütlesinin çökmesiyle oluştuğunu ortaya koydu. Bu çöküşün ardından enkaz akışı meydana geldi. 18

Çökme, Nepal-Tibet sınırındaki nehir vadilerine su, buz, çamur ve kayalardan oluşan güçlü bir akıntı gönderdi. Yerleşimlerin yanı sıra bölge halkının, işçilerin, trekking yapanların ve hacıların kullandığı ulaşım güzergâhları da akıntının altında kaldı. Böylece uzak bir jeolojik olay, sınırları aşan bir insani krize dönüştü. 2712

Son doğrulanan can kaybı ve kayıp sayısı

Nepal’in afet yetkilileri 28 Ağustos itibarıyla 579 kişinin öldüğünü, 1.924 kişinin ise hâlâ kayıp olduğunu bildirdi. Kayıplar arasında 517 yabancı uyruklu kişi bulunuyordu. Kanada makamlarına göre bunların 32’si Kanada vatandaşı veya Kanada’da daimî oturum sahibiydi. 411

Rakamlar değişmeye devam ediyor. Nepal ve Çin farklı zamanlarda farklı toplamlar açıkladı; sınırın iki tarafındaki listelerin birbiriyle örtüşüp örtüşmediği de her zaman açık değil. Önceki açıklamalarda daha düşük can kaybı ve kayıp sayıları verilmişti. Bu fark, cesetlerin çıkarılmasının sürmesi ve ulaşılması güç vadilerdeki arama çalışmalarının zorluğuyla bağlantılı. 6

Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Dernekleri Federasyonu, 90 binden fazla kişinin etkilendiğini ve ciddi yardıma ihtiyaç duyduğunu tahmin etti. Birleşmiş Milletler’in çocuklara yönelik kuruluşu da en az 17 bin çocuğun acil insani yardıma ihtiyaç duyduğunu açıkladı. 18 okulun yıkıldığı, 20 okulun ise hasar gördüğü bildirildi.

Sel felaketi nasıl gelişti?

İlk bulgular, buzulun büyük bir bölümünün kayalarla birlikte koparak bir dağ nehir sistemine düştüğünü veya nehri kısmen tıkadığını gösteriyor. Çarpmanın oluşturduğu sismik enerji, sarsıntının deprem gibi algılanmasına yol açacak kadar güçlüydü. Enkaz ve su nehir yatağında aşağı doğru ilerlerken akış, sıradan bir nehir taşkınından çok daha yıkıcı bir sel dalgasına dönüştü. 19

Raporlara göre çamur, buz ve kayaları taşıyan akıntı vadiler boyunca ilerleyerek evleri, köyleri, köprüleri, yolları, hidroelektrik tesislerini ve sınır altyapısını yok etti. Çok katlı binalar temellerinden sökülürken, haberleşme ve ulaşım bağlantılarının kopması bazı toplulukları dış dünyadan izole etti. 2712

Arazi koşulları ve ulaşım güzergâhlarının yok olması, hasar tespitini yavaşlatıyor. Bu nedenle hasar gören hastane ve sağlık tesislerinin kesin sayısına ilişkin iddialara temkinli yaklaşılması gerekiyor. Mevcut haberler, su, sanitasyon ve diğer temel altyapının zarar gördüğünü doğruluyor. Bu durum acil sağlık hizmetleri üzerindeki baskıyı artırırken su kaynaklı hastalıklarla ilgili endişeleri de büyütüyor. 5

Aileler, turistler ve hacılar felaketin ortasında kaldı

Kayıp krizi, nehirlerin hemen kıyısındaki topluluklarla sınırlı değil. İlk raporlarda, aralarında Tibet’teki Kailash Dağı’na giden hacıların da bulunduğu yüzlerce yabancı turistin kayıp olduğu belirtilmişti. Hindistan, ABD, Avustralya, Birleşik Krallık, Kanada ve diğer ülkelerden kişilerin de ilk açıklamalarda kayıp olduğu bildirildi. 1015

Yetkililer çıkarılan cesetleri teşhis etmeye, kimlerin kurtulduğunu, kimlerin mahsur kaldığını ve kimlerin akıntıyla aşağı sürüklenmiş olabileceğini belirlemeye çalışırken aileler uzun süre güvenilir haber alamadı. Kamuya açık haberlerde yakınlarını arayan ailelerin yaşadıkları aktarılmış olsa da kayıp hacıların, turistlerin ve hayatta kalanların tamamına ilişkin kapsamlı ve bağımsız biçimde doğrulanmış bir liste henüz bulunmuyor.

Bu belirsizlik, uzak dağ vadilerinde daha da ağırlaşıyor. Enkaz, hasarlı yollar ve kesintiye uğrayan iletişim, normal kayıt ve kayıp kişileri izleme sistemlerinin kullanılmasını güçleştiriyor.

Kurtarma çalışmaları neden bu kadar zor?

Nepal, enkazla kaplı vadilerde arama yapmak ve acil yardım ulaştırmak için güvenlik güçlerini, helikopterleri ve kara ekiplerini görevlendirdi. Çin de Tibet tarafında kurtarma ve afet müdahale operasyonları yürüttü. 7

Müdahale çalışmaları, birbiriyle örtüşen çeşitli tehlikeler nedeniyle sınırlı kalıyor:

• Yolların ve geçişlerin yok olması: Sel ve heyelanlar yolları ve köprüleri sürükledi; kurtarma ekipleriyle yardım malzemelerinin bazı yerleşimlere ulaşmasını engelledi. 5
• Kararsız yamaçlar ve enkaz: Yeni kaya düşmeleri, çamur ve dengesiz arazi, kara ekiplerinin arama yapmasını tehlikeli ve yavaş hâle getiriyor. 6
• Hava koşulları ve yüksek irtifa: Himalayalar’ın dik ve zorlu arazisiyle değişken hava şartları, helikopter uçuşlarını ve karadan ilerlemeyi kısıtlıyor. 67
• Genişleyen arama alanı: İnsanlar ve eşyalar ilk çökme bölgesinden çok uzağa taşınmış olabilir. Bu da ekiplerin taraması gereken alanı büyütüyor. 6
• Eksik bilgiler: Haberleşmenin kesilmesi ve sınırın iki tarafından gelen tutarsız açıklamalar, güvenilir kayıp listeleri oluşturmayı zorlaştırıyor. 4

Kurtarılan kişi sayısı gibi operasyonel rakamlar, arama çalışmaları sürdüğü için geçici kabul edilmeli. Mevcut kaynaklar, ilk durum raporlarında dolaşıma giren her sayıyı bağımsız olarak doğrulamıyor.

Enkazın oluşturduğu gölden kaynaklanan ikinci tehdit

Çökme ve ardından gelen enkaz akışı nehir sisteminin bazı bölümlerini tıkayarak yukarı kesimde bir set gölü oluşturdu. Su birikmeye devam ederken yetkililer, gölün yarılması hâlinde ilk selde ağır hasar gören vadilere yeni bir akıntının ulaşabileceği uyarısında bulundu.

Göl 28 Ağustos’ta taşmaya başladı. Bu durum kurtarma çalışmalarını kısa süreliğine aksattı ve hem Nepal’de hem de Çin’de yeni bir endişe dalgası yarattı. Sonraki haberlerde acil tehlikenin yönetilebilir görüldüğü, Çinli yetkililerin de ani bir yarılma riskinin azaldığını belirttiği aktarıldı.

Yıkıcı bir yarılma yaşanmasa bile taşan bir set gölü kurtarma yollarını kapatabilir, geçici geçişleri tahrip edebilir ve hayatta kalanlarla ekipleri hızla değişen su seviyelerine maruz bırakabilir. Bu nedenle göl tehdidi, zaten zor olan arama çalışmalarına ikinci bir aciliyet katmanı ekledi.

Hükümetler ve yardım kuruluşları nasıl müdahale ediyor?

Nepal’in müdahalesi; ordu ve güvenlik güçlerinin arama çalışmaları, helikopterle tahliye, acil yardım malzemelerinin ulaştırılması ve geçici sağlık kapasitesinin oluşturulmasına odaklanıyor. Çin ise Tibet’te kurtarma ve yardım operasyonlarını koordine ediyor, yukarı kesimdeki sel riskini izliyor. 7

Kanada, kayıp olduğu bildirilen 32 Kanada vatandaşı ve daimî oturum sahibinin durumunu belirlemeye çalışıyor. Kanada makamları, CBC’nin aktardığı açıklamada güncellemenin yapıldığı sırada doğrulanmış ölüler arasında Kanadalı bulunmadığını, ancak kayıp kişilerin durumunun hâlâ kesinleşmediğini belirtti. 11

Kızılhaç ağı; acil barınma, gıda, su, tıbbi destek, haberleşme ve ailelerin birbirine ulaştırılması çalışmalarına odaklanıyor. Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Dernekleri Federasyonu, Nepal Kızılhaçı üzerinden müdahaleye destek verdiğini açıkladı. CARE ise etkilenen ailelerin evlerini, eşyalarını ve geçim kaynaklarını kaybettiğini; su ve sanitasyon sistemlerindeki hasarın da riskleri artırdığını bildirdi.

Yardımlar bazı hayatta kalanlara ulaşmaya başladı, ancak erişim hâlâ eşit değil. Yardım operasyonlarının bir yandan acil hayati ihtiyaçları karşılaması, diğer yandan iletişimi yeniden kurması, kayıpları izlemesi, yerinden edilen ailelere destek vermesi ve su-sanitasyon sistemlerinin hasar gördüğü topluluklarda hastalıkları önlemesi gerekiyor.

Hangi noktalar hâlâ belirsiz?

Felaketin temel nedeni artık daha net: Bulgular, felaketin geleneksel bir depremin yol açtığı zincirleme olaydan ziyade, deprem benzeri sismik enerji üreten bir buzul çökmesi ve enkaz akışından kaynaklandığına işaret ediyor. 1

İnsani kaybın kesin boyutu ve felaketin coğrafi kapsamı ise henüz netleşmiş değil. Arama çalışmaları sürüyor, bazı vadilere ulaşmak hâlâ zor ve Nepal ile Tibet’ten açıklanan rakamlar doğrudan karşılaştırılabilir olmayabilir. En güvenilir sonuç şu: Felaket çok sayıda can kaybına, geniş çaplı altyapı yıkımına ve on binlerce kişiyi etkileyen bir insani krize yol açtı. Kurtarma ve kimlik tespit çalışmaları devam ettikçe nihai bilanço değişebilir.