İzlanda’nın AB referandumu: Evet ya da hayır ne anlama geliyor?

İzlanda’nın 29 Ağustos’ta düzenleyeceği referandum kolayca yanlış yorumlanabilir. Seçmenler ülkenin Avrupa Birliği’ne katılıp katılmayacağına karar vermiyor. Oylanan soru, hükümetin olası üyelik koşullarını görüşmek üzere AB’yle müzakereleri yeniden başlatıp başlatmaması. 23

Bu ayrım, referandumu hem önemli hem de nihai olmaktan uzak kılıyor. Evet sonucu uzun ve belirsiz bir katılım sürecini yeniden başlatacak. Hayır ise İzlanda’nın Avrupa’yla mevcut ilişkisini koruyacak ve üyelik meselesini yıllarca siyasi gündemden çıkarabilecek.

Sandıkta tam olarak ne soruluyor?

İzlandalılara yöneltilen soru, AB’ye katılım müzakerelerinin yeniden açılıp açılmaması. İzlanda 2009’da üyelik başvurusunda bulundu; müzakereler 2013’te askıya alındığında 27 müzakere başlığı açılmış, bunların 11’i geçici olarak kapatılmıştı. 23

Dolayısıyla evet oyu, bir katılım anlaşmasının imzalanması için talimat anlamına gelmeyecek; yalnızca müzakere yetkisi verecek. Hükümet, resmî görüşmelerin 2027 gibi erken bir tarihte başlayabileceğini belirtiyor. Ancak süreç yine de yıllar sürebilir ve sonucunun ne olacağı şimdiden bilinmiyor. 23

Müzakereler bir anlaşmayla sonuçlanırsa İzlanda halkı, üzerinde uzlaşılan üyelik koşullarını kabul edip etmemek için yeniden sandığa gidecek. Ayrıca anlaşmanın yürürlüğe girebilmesi için 27 AB üyesinin tamamının onayı gerekecek. 23

Başbakan Kristrún Frostadóttir referandumu hukuken danışma niteliğinde olsa da hükümeti açısından siyasi olarak bağlayıcı gördüğünü söylüyor. 23

Anketler neden birbirini tutmuyor?

Kampanyanın son günlerinde ortaya çıkan tablo, belirgin bir eğilimden çok başa baş bir yarışa işaret ediyor:

• 21-25 Ağustos’ta 1.019 kişiyle yapılan Maskina araştırmasında müzakerelerin yeniden başlatılmasını destekleyenler yüzde 51,3, karşı çıkanlar yüzde 48,7 oldu. 4
• Daha önceki bir Gallup anketinde iki taraf da yüzde 46’da kaldı; kararsızların oranı yüzde 8 olarak ölçüldü. 3
• 24-27 Ağustos’ta 4.583 kişiyle yapılan ve 28 Ağustos’ta yayımlanan bir başka Gallup araştırmasında ise müzakerelerin yeniden açılmasına karşı olanlar yüzde 51,6’ya ulaştı. 12

Bu sonuçlar mutlaka çelişkili değil. Anketler farklı tarihlerde ve farklı yöntemlerle yapıldı; ayrıca seçmen kitlesi son düzlükte neredeyse ikiye bölünmüş durumda. Katılım oranındaki küçük değişimler, kararsız seçmenlerin tercihi ve araştırma yöntemleri sonucu belirleyebilir. En temkinli yorum, referandumun son derece çekişmeli olduğu ve sonucu tahmin etmenin zorlaştığı yönünde.

Arktik güvenliği tartışmayı nasıl değiştirdi?

İzlanda, Kuzey Atlantik ve Arktik’in stratejik açıdan kritik bir noktasında bulunuyor. NATO üyesi olan ülkenin sürekli bir ordusu yok; güvenliği büyük ölçüde Atlantik ittifakına ve ABD’yle olan savunma ilişkisine dayanıyor.

Donald Trump’ın Grönland’la ilgili açıklamaları, birçok İzlandalı için bölgedeki belirsizliği artırdı. Rusya’nın Arktik’teki askerî faaliyetleri ve altyapı yatırımları da bölgenin geleceğine ilişkin kaygıları güçlendirdi.

Müzakerelerin yeniden başlatılmasını savunanlar, Arktik’te rekabetin arttığı bir dönemde Avrupa’yla daha güçlü kurumsal bağların İzlanda’ya siyasi ve ekonomik açıdan ek koz sağlayabileceğini düşünüyor. Onlara göre evet, NATO’nun veya ABD savunma ilişkisinin yerine geçecek bir tercih değil; İzlanda’nın hangi ek güvenceleri elde edebileceğini araştırmasına imkân veren, riski azaltabilecek bir adım. 3

Karşı çıkanlar ise AB’nin NATO’nun alternatifi olmadığını ve İzlanda’nın temel askerî güvenliğinin mevcut düzenlemelerle zaten sağlandığını savunuyor. Bu görüşe göre Avrupa bütünleşmesi, eşdeğer bir savunma taahhüdü getirmeden ülkenin karar alma serbestisini daraltabilir. 3

Böylece güvenlik meselesi tek başına bir tarafı öne çıkarmıyor. Tartışma, İzlanda’nın tehditlere karşı Avrupa’yla daha fazla bütünleşerek mi, yoksa egemenlik alanını koruyarak mı daha güvende olacağı üzerine kuruluyor.

Balıkçılık, en güçlü iç siyasi itiraz olmaya devam ediyor

Üyelik sürecinin en hassas başlığı balıkçılık. Karşıtlar, AB’nin Ortak Balıkçılık Politikası’nın İzlanda’nın balıkçılık sahaları ve kota sistemi üzerindeki kontrolünü zayıflatmasından endişe ediyor. Balıkçılık; ülke ekonomisi, ulusal kimlik ve İzlanda’nın deniz yetki alanları üzerindeki kontrolünü koruma mücadelesiyle yakından bağlantılı. 35

Destekleyenler ise müzakereleri reddetmenin, İzlanda’nın hangi koşulları elde edebileceğini öğrenme fırsatını baştan kaybetmek anlamına geleceğini söylüyor. Onlara göre görüşmeler, İzlanda’nın taleplerini masaya koyması, AB’nin tutumunu sınaması ve gerçek bir anlaşma ortaya çıktığında halkın karar vermesi için pazarlık gücü yaratabilir. 3

Bu nedenle referandum, basitçe “Avrupa mı, yalnızlık mı?” tercihi değil. İzlanda hâlihazırda Avrupa Ekonomik Alanı’nın parçası ve AB üyesi olmadan tek pazara erişebiliyor. Asıl soru, bu ilişkinin yeterli olup olmadığı ya da İzlanda’nın balıkçılık gibi hassas alanlarda pazarlık yapma pahasına Avrupa karar alma mekanizmalarında daha fazla söz sahibi olmayı isteyip istemediği. 12

Kuşaklar ve bölgeler arasında farklı güvenlik anlayışları

Kampanya, ulusal güvenlik ve bağımsızlık kavramlarının farklı yorumlarını da ortaya çıkarıyor. Daha genç ve kentli seçmenler, müzakerelerin yeniden başlamasına genel olarak daha sıcak bakıyor; ekonomik istikrarı, Avrupa kararlarında etkili olmayı ve jeopolitik belirsizliğe karşı korunmayı öne çıkarıyor. Daha yaşlı, kırsal kesimden ve balıkçılık sektöründen seçmenler ise özerkliğe, doğal kaynaklar üzerindeki kontrole ve Brüksel’le geçmişte yaşanan anlaşmazlıkların mirasına daha fazla önem veriyor. 34

Bu ayrım kesin çizgilerle belirlenmiş değil. Ancak yarışın neden basit bir sağ-sol çatışmasına indirgenemeyeceğini açıklıyor. Bir taraf egemenliği, kararları tek başına alabilme kapasitesi olarak görüyor. Diğer taraf ise güvenliği, büyük devletler ve piyasalara karşı yeterli ortak pazarlık gücüne sahip olmak şeklinde tanımlıyor.

Evet sonucu ne anlama gelir?

Evet çıkması halinde:

• İzlanda’nın AB katılım müzakereleri yeniden başlayacak;
• 2009’daki başvurunun ardından yürütülen ve 2013’te askıya alınan süreç canlanacak;
• balıkçılık, egemenlik ve İzlanda’nın AB’yle ilişkisinin şartları yeniden masaya gelecek;
• nihai üyelik kararı ise daha sonraki bir referanduma bırakılacak ve herhangi bir anlaşma tüm AB üyelerinin onayını gerektirecek. 23

Evet oyu İzlanda’yı AB üyesi yapmayacak, balıkçılık anlaşmazlığını çözmeyecek ve müzakerelerin mutlaka başarıyla sonuçlanacağını garanti etmeyecek. Yalnızca halkın nihai kararı vermeden önce masadaki gerçek koşulları görmesini sağlayacak bir süreci başlatacak.

Hayır sonucu ne anlama gelir?

Hayır sonucu İzlanda’yı AB dışında bırakırken, Avrupa Ekonomik Alanı üzerinden tek pazara mevcut erişimini koruyacak. Katılım süreci de büyük olasılıkla öngörülebilir gelecekte rafa kalkacak. Frostadóttir’in referandumu potansiyel bir “ya şimdi ya hiç” anı olarak sunması, yeni bir ret kararından sonra süreci yeniden açmanın siyasi açıdan zor olabileceğine işaret ediyor. 12

Hayır oyu İzlanda’yı NATO’dan çıkarmayacak, ABD’yle savunma anlaşmasını değiştirmeyecek veya Avrupa’yla ekonomik bağlarını koparmayacak. Sonuç, üyelik müzakerelerine geçiş adımının reddedilmesi ve mevcut düzenin korunması anlamına gelecek.

Asıl karar ne hakkında?

İzlandalılar 29 Ağustos’ta AB’ye hemen katılmayı oylamıyor. Daha belirsiz bir Arktik ve transatlantik ortamında, üyeliğin hangi koşullarda mümkün olabileceğini öğrenmek için siyasi sermaye harcayıp harcamamaya karar veriyor.

Evet seçeneği bilgi, pazarlık gücü ve Avrupa’yla daha yakın hizalanma argümanına dayanıyor. Hayır seçeneği ise egemenlik, balıkçılık üzerindeki kontrol ve İzlanda’nın mevcut Atlantik güvenlik çerçevesine duyulan güveni öne çıkarıyor. Anketler küçük farklarla farklı yönlere işaret ederken sonucu, geniş jeopolitik teorilerden çok seçmenlerin hangi güvenlik anlayışına güvendiği belirleyebilir.