Petrol fiyatlarındaki düşüşün arkasında Hürmüz var; Venezuela etkisi ise yıllar sürebilir

Petrol fiyatlarının Cuma günkü düşüşünün ana nedeni, Venezuela’dan hemen yeni ham petrol gelmesi değildi. Piyasalar, Hürmüz Boğazı’ndaki arz kesintisinin daha önce korkulduğu kadar uzun ve kapsamlı olmayabileceğini değerlendirdi. Bazı tankerlerin boğazdan geçmeye devam etmesi ve diplomatik girişimlerin deniz trafiğini daha düzenli hâle getirebileceği beklentisi, fiyatlara daha önce eklenen arz kesintisi priminin bir bölümünü geri çekti. Reuters’a göre Brent ve Batı Teksas türü ham petrol (WTI), haftayı sırasıyla yaklaşık yüzde 5,1 ve yüzde 4,5 kayıpla tamamlamaya hazırlanıyordu.

Venezuela başlığı ise petrol piyasası açısından daha uzun vadeli bir hikâye. Bunun gerçek bir arz artışına dönüşmesi, açıklanan girişimin hukuken kalıcı bir yatırım ve üretim programına dönüşmesine bağlı.

Petrol fiyatları Cuma günü neden geriledi?

Hürmüz riski yeniden fiyatlandı

Hürmüz Boğazı normal koşullarda dünya petrol arzının yaklaşık beşte birini taşıyor. Bu nedenle boğazdan geçen tanker sayısındaki kısmi değişimler bile petrol fiyatları üzerinde büyük etki yaratabiliyor. 16 Hafta boyunca yatırımcılar, Basra Körfezi’nden petrolün bir bölümünün hâlâ çıkabildiğine ve İran ile Umman arasındaki diplomatik temasların daha geniş bir yeniden açılma düzenlemesini destekleyebileceğine odaklandı. 1

Bu gelişmeler, krizin sona erdiği anlamına gelmiyordu. Reuters, emtia taşıyan gemilerin geçişlerinin üç ayın en düşük seviyesine indiğini bildirdi. Diğer piyasa verileri de akışların düzensiz olduğunu ve çatışma öncesi seviyelerin altında kaldığını gösteriyordu. 1 Ancak piyasanın hesabı daha sınırlıydı: Boğazın uzun süre tamamen ya da neredeyse tamamen kapanma ihtimali önceki günlere kıyasla daha düşük görünüyordu. Böylece kıtlık primi ham petrol fiyatlarından kısmen çıktı.

Trading Economics’in aktardığı ayrı bir tahmine göre bölgesel petrol ihracatı günde yaklaşık 15-16 milyon varile yükselmişti. Bu miktar savaş öncesi seviyenin hâlâ 7-8 milyon varil altında olsa da mart ayındaki yaklaşık 5-6 milyon varillik dip seviyenin üzerindeydi. Bu rakamlar, fiziksel arz ciddi biçimde aksarken fiyatların neden gerileyebildiğini açıklıyor.

Ekonomik baskı, çatışmanın büyümesi kadar tehlikeli görülmedi

Piyasalar, ABD’nin İran’a yönelik ekonomik baskıyı artırmasını, askeri gerilimin tırmanmasına kıyasla petrol arzı için daha sınırlı bir yakın vadeli risk olarak değerlendirdi. Çünkü askeri bir tırmanış, deniz taşımacılığını ve ihracat altyapısını daha fazla bozabilirdi. Reuters’a göre yatırımcılar bu nedenle son yaptırım hamlesini büyük ölçüde önemsemedi.

Dolayısıyla haftalık düşüş, gerilimlerin ortadan kalktığı yönünde basit bir bahis değildi. Daha çok, devam eden sınırlı akışların ve diplomasi ihtimalinin, çatışmanın genişlemesine kıyasla daha az ağır bir arz senaryosuna işaret ettiği değerlendirmesiydi.

Venezuela açıklaması neyi değiştiriyor?

Reuters’ın haberine göre Başkan Donald Trump, ABD’nin Venezuela’nın petrol rezervlerinin yaklaşık beşte birinin kontrolünü sağlamaya yönelik bir girişim başlattığını açıkladı. Trump, özel şirketlerle kurulacak ortaklık aracılığıyla Amerikan şirketlerinin Venezuela’nın yıpranmış enerji sektörünü yeniden canlandırmasında ve ABD piyasalarına petrol tedarikinde rol oynayacağını söyledi. Ayrıntıların sınırlı kaldığı açıklamaya göre ABD, Venezuela’nın kanıtlanmış rezervlerinin 65 milyar varilden fazlası üzerinde çoğunluk kontrolü sağlamıştı. 17

Reuters’ın bir gün önceki haberinde ise görüşmelerin, Amerikan şirketlerinin geliştirmesi için Venezuela’daki petrol sahalarına ABD’ye uzun vadeli erişim sağlamayı amaçladığı belirtilmişti. Böyle bir düzenleme hukuken kalıcı hâle gelir ve yatırım çekerse zaman içinde:

• Venezuela’dan ABD Körfez Kıyısı’ndaki rafinerilere daha fazla ham petrol gönderilebilir;
• ABD rafinerileri yakın bir kaynaktan daha fazla ağır ham petrole erişebilir;
• bazı alternatif tedarikçilere olan bağımlılık azalabilir;
• Batı Yarımküre’de OPEC dışı arz esnekliği artabilir.

Bunlar olası etkiler; henüz gerçekleşmiş sonuçlar değil. Mevcut haberler, anlaşmanın ayrıntılı saha listesini, kira ve ihale yapısını, garanti edilen hacimleri veya başka özel şartları doğrulamıyor. Reuters’ın doğruladığı çerçeve, ABD’nin Venezuela rezervlerinin önemli bir bölümüne erişim ve bu kaynakları geliştirme girişimi. 17

Venezuela neden piyasayı kısa sürede petrole boğamaz?

Venezuela’nın açıklanan petrol rezervleri yaklaşık 303 milyar varil; bu, küresel rezervlerin yaklaşık yüzde 17’sine denk geliyor. Ancak ülkenin üretimi, yıllarca süren yetersiz yatırım, kötü yönetim, yaptırımlar ve altyapı bozulması nedeniyle potansiyelinin çok altında. Rezervlerin önemli bölümü Orinoco bölgesindeki ağır petrolden oluşuyor. Bu da üretim ve işleme süreçlerinde ek gereklilikler yaratıyor.

Anlaşma imzalamak tek başına üretimi artırmaya yetmez. Şirketlerin kuyuları yeniden çalıştırması, güvenilir elektrik sağlaması, boru hatları ve terminalleri onarması, ağır petrol için yükseltme ve rafinaj kapasitesi oluşturması, ayrıca hukuki, güvenlik ve ticari riskleri çözmesi gerekir. Reuters, bu sürecin hızlı bir üretim kazanımından çok yıllara yayılan bir zorluk olduğunu belirtiyor.

Bu zamanlama farkı petrol fiyatları açısından kritik. Rezervlere erişim haberi, beklentileri ve yatırım yapabilecek şirketlerin değerlemelerini etkileyebilir. Ancak henüz küresel piyasaya ihraç edilebilir yeni variller eklemez. Yakın vadede ham petrol fiyatları, yıllar sonra gelebilecek Venezuela üretiminden çok Hürmüz trafiğine, Körfez ihracatına, stoklara ve talebe duyarlı kalacaktır.

Venezuela OPEC’in etkisini azaltabilir mi?

Potansiyel olarak evet; ancak bu etki zaman içinde ve sınırlı ölçüde ortaya çıkabilir. ABD destekli yatırımlar Venezuela’da büyük ve güvenilir bir üretim tabanını yeniden kurarsa, Batı Yarımküre’deki petrol arzı OPEC’in yönettiği arzla daha fazla rekabet edebilir. Bu durum, özellikle ağır ve kükürtlü ham petrol türlerinde koordineli üretim kısıntılarının etkisini azaltabilir ve ABD rafinerilerine daha fazla seçenek sunabilir.

Bununla birlikte Venezuela, OPEC’in petrol fiyatlarındaki merkezi rolünü otomatik olarak ortadan kaldırmaz. Kartelin etkisi; mevcut üretimin büyüklüğüne ve güvenilirliğine, kullanılabilir yedek kapasiteye, küresel talebe ve büyük ihracatçıların koordinasyon kabiliyetine bağlı. Venezuela’nın rezervleri büyük olsa da rezerv, kısa vadeli üretim anlamına gelmiyor. Ülkenin üretim sistemi hâlâ ciddi engellerle karşı karşıya.

Ayrıca mevcut haberler, Venezuela’nın OPEC’ten ayrılmaya hazırlandığı veya ABD yönetimindeki Venezuela petrol satışlarının 13 milyar dolardan fazla gelir sağladığı iddialarını bağımsız olarak doğrulamıyor. Bu ayrıntılar doğrulanmamış iddialar olarak görülmeli ve piyasa değerlendirmesine kesin bilgi gibi dâhil edilmemeli.

Bundan sonra hangi göstergeler izlenmeli?

Yakın vadede en önemli gösterge, Hürmüz Boğazı’ndaki tanker trafiğinin artmaya devam edip etmeyeceği. Sürekli bir toparlanma, savaş kaynaklı risk primini petrol fiyatlarından daha da çıkarabilir. Görüşmelerin tıkanması, yeni saldırılar veya ihracatta keskin düşüş ise bu primi hızla geri getirebilir. Reuters’ın boğazdan dünya petrol arzının yaklaşık yüzde 20’sinin geçtiğine ilişkin bilgisi, piyasanın neden bu kadar hassas olduğunu gösteriyor.

Venezuela açısından belirleyici kanıtlar ise operasyonel olacak: imzalanmış sözleşmeler, finansman, sahalardaki faaliyet, onarılan altyapı ve ölçülebilir üretim artışı. Bunlar ortaya çıkana kadar açıklama, petrol fiyatlarını hemen değiştirecek bir arz şokundan çok uzun vadeli ve stratejik bir tedarik anlatısı olarak değerlendirilmeli.

Özetle: Cuma günkü zayıflık esas olarak, bazı petrol akışlarının sürmesi ve diplomatik sinyallerin iyileşmesiyle Hürmüz Boğazı’na ilişkin en kötü senaryonun olasılığının düşmesine dayanıyordu. Venezuela girişimi ileride ABD’nin etkilediği arzı genişletebilir ve OPEC’in pazarlık gücünü sınırlı ölçüde azaltabilir. Ancak yıpranmış altyapı ve uygulama riskleri, büyük bir üretim artışını hemen gerçekleşecek bir gelişme olmaktan çıkarıyor; bu, ancak yıllar içinde ortaya çıkabilecek bir ihtimal.