Asıl enerji darboğazı ham petrolde değil, rafinerilerde

Columbia Üniversitesi Küresel Enerji Politikası Merkezi’ne (CGEP) göre İran savaşı ve Hürmüz Boğazı’nın kapanması, klasik anlamda yalnızca bir ham petrol arzı krizi yaratmadı. Daha kritik sorun, ham petrolü dizel, jet yakıtı ve benzin gibi kullanılabilir ürünlere dönüştürme ve bu ürünleri ihtiyaç duyulan pazarlara ulaştırma kapasitesinde ortaya çıktı. 1

Bu ayrım önemli. Ham petrol, acil durum rezervlerinden piyasaya sürülebilir, depolanabilir veya alternatif rotalara yönlendirilebilir. Ancak rafineriler, deniz taşımacılığı hatları ve ihracat kanalları çatışma nedeniyle aksadığında, bitmiş yakıtları aynı hızla üretmek ve dağıtmak mümkün değil.

Fiyat farkı darboğazın yerini gösteriyor

Piyasanın verdiği en güçlü sinyal, ham petrol ile işlenmiş yakıt fiyatları arasındaki olağanüstü fark. ABD’de dizel crack spread’leri — dizel fiyatı ile onu üretmekte kullanılan ham petrolün maliyeti arasındaki fark — varil başına 100 doların üzerine çıktı. Bu sırada WTI ham petrolü yaklaşık 85 dolar seviyesindeydi. Küresel ölçekte bitmiş ulaşım yakıtları ise yaklaşık 150–190 dolar aralığında işlem gördü. 1

Bu, sorunun yalnızca petrol kuyularındaki arzla sınırlı olmadığını gösteriyor. Asıl bağlayıcı kısıt, mevcut veya acil rezervlerden piyasaya sürülen ham petrolü gerekli miktar ve kalite standartlarında kullanılabilir yakıta dönüştürebilecek rafinaj ve dağıtım kapasitesinin yetersiz kalması.

Yakıt piyasasını aynı anda sıkıştıran dört şok

CGEP, krizi tek bir arızanın değil, tedarik zincirinin farklı halkalarına yayılan bir dizi kesintinin sonucu olarak değerlendiriyor:

• Orta Doğu’da rafineri üretimi geriledi. Saldırılar ve Hürmüz Boğazı’nın kapanmasının ardından bölgedeki rafineri işletme oranları yüzde 27 düştü. 1
• Ham petrol, işlenmiş ürünlere kıyasla daha fazla alternatif buldu. Bazı ham petrol kargoları alternatif veya şeffaf olmayan “karanlık taşımacılık” rotalarından geçmeye devam etti. Ancak işlenmiş ürün taşımacılığı çok daha sınırlı toparlandı. 1
• Rusya’nın rafinajı ve ihracatı baskılandı. Ukrayna’nın saldırıları Rus rafinerilerindeki faaliyetleri aksatırken, Rusya dizel ihracatı yasağını uzattı. 1
• Çin açığı tamamen kapatamadı. Çin’in önemli miktarda rafinaj kapasitesi bulunmasına rağmen ihracat kotaları, küresel alıcılara ulaşabilecek yakıt miktarını sınırladı. Ayrıca kullanılabilir kapasitenin tamamı uluslararası piyasa için devreye alınmadı. 1

Bu gelişmeler, aynı anda birkaç kritik noktayı daralttı: rafinaj, yakıt kalitesine uygun üretim, deniz taşımacılığı ve sınır ötesi erişim.

Dizel ve jet yakıtında fiziksel ticaret darbesi

Etkiler yalnızca fiyat göstergelerinde değil, gerçek ticaret akışlarında da görüldü. Deniz yoluyla dizel ticareti yaklaşık yüzde 20, jet yakıtı ticareti ise yaklaşık üçte bir geriledi. 1

Bu daralma petrol piyasalarının çok ötesine uzanıyor. Dizel; taşımacılık, karayolu lojistiği, tarım ve sanayinin önemli bölümleri için kritik. Jet yakıtı ise havacılığın temel girdisi. Bu ürünler pahalandığında veya bulunamadığında navlun maliyetleri, hava ulaşımı, ısınma, sanayi üretimi ve tüketici fiyatları üzerindeki baskı artıyor.

Ham petrol rezervleri neden darboğazı çözemedi?

Uluslararası Enerji Ajansı’nın (IEA) 400 milyon varillik acil rezerv salımı, ham petrol merkezli enerji güvenliği sisteminin sınırlarını ortaya koydu. Salımın yaklaşık yüzde 72’si ham petrolden oluşuyordu. Bu petrol, rafinerilere hammadde sağlayarak arz şokunu yumuşatabilir; ancak tek başına şu sorunları çözemiyor:

• hasar gören veya erişilemeyen rafinerileri yeniden çalıştırmak;
• eksik dizel ve jet yakıtı ihracatının yerini doldurmak;
• kısıtlanan deniz taşımacılığı ve dağıtım ağlarını yeniden açmak;
• farklı bölgelerdeki yakıt kalite ve teknik özellikleri arasındaki uyumsuzlukları gidermek. 1

Buradaki sonuç, ham petrol rezervlerinin işe yaramadığı değil. Bu rezervler, hammadde kaynaklı bir şoku hafifletebilir. Ancak kıt olan kaynak, ham petrol değil de onu işleyebilecek kapasite ve bitmiş ürüne erişim olduğunda rezervlerin etkisi sınırlı kalıyor.

Bu yalnızca savaş dönemine özgü bir zayıflık değil

Kriz, OECD ülkelerindeki rafinaj kapasitesinin önceki on yılda yaklaşık günde 2 milyon varil azalmasının ardından yaşandı. Kuzey Yarım Küre’deki distilat stokları ortalamaların altında bulunurken, acil durum ürün stokları da önemli ölçüde kullanılmıştı. 1

Böylece aynı anda birden fazla tedarikçinin aksaması durumunda devreye girebilecek kapasite ve stok tamponları küçülmüş oldu. CGEP’nin değerlendirmesine göre rafineriler, daha fazla ham petrol ithal edilerek kolayca ikame edilebilecek sıradan ticari tesisler değil; özellikle belirli bir bölgenin ihtiyaç duyduğu yakıt türlerini üretebildiklerinde stratejik altyapı niteliğinde.

İşlenmiş yakıt kıtlığının ekonomik bedeli

Rafinaj aşamasındaki şok, ekonomik zararın neden yalnızca daha yüksek bir ham petrol göstergesi olarak değil, enflasyon biçiminde hissedildiğini de açıklıyor. Analizde aktarılan Birleşik Krallık tahminlerine göre enerji ve karayolu taşımacılığındaki ek maliyet 9,8 milyar sterline, hanehalkı ve işletmelerin haftalık ilave enerji maliyeti ise yaklaşık 190 milyon sterline ulaştı. 1

Dizel, benzin ve jet yakıtı fiyatlarındaki artış; taşımacılık ve işletme giderlerini yükseltiyor, reel gelirleri azaltıyor ve şirket kâr marjlarını sıkıştırıyor. Merkez bankaları yeniden yakıt kaynaklı enflasyonla karşı karşıya kaldığında, bu durum para politikasını da zorlaştırabilir ve daha yüksek borçlanma maliyetleri riskini artırabilir. 1

Enerji güvenliği bundan sonra neyi ölçmeli?

CGEP’nin politika önerisi, kullanım ömrünü tamamlamak üzere olan her rafineriyi korumak değil. Önerilen yaklaşım, şu unsurları bir araya getiren bilinçli bir stratejik asgari kapasite oluşturmak:

• yeterli ham petrol işleme ve dönüştürme kapasitesi;
• yalnızca ham petrol değil, bitmiş yakıt stokları;
• dayanıklı ithalat terminalleri ve dağıtım altyapısı;
• farklı bölgesel yakıt standartlarına uygun üretim esnekliği;
• büyük bir enerji geçiş noktasının kapanması halinde çalışabilecek önceden planlanmış ticaret rotaları. 1

Ancak kapasitenin varlığı tek başına yeterli değil. Bir rafinerinin uygun ham petrole erişebilmesi, ihtiyaç duyulan yakıt kalitelerini üretebilmesi ve açığın bulunduğu pazarlara bağlanabilmesi gerekiyor.

İran savaşı, enerji güvenliğinde ham petrolden yakıta uzanan zincirin son halkalarını göz ardı etmenin maliyetini gösterdi: Bir ülke kâğıt üzerinde ham petrole erişebiliyor olsa bile ekonomisinin fiilen tükettiği dizel, jet yakıtı ve benzin ciddi biçimde kıtlaşabilir.

Kaynak: Columbia Üniversitesi Küresel Enerji Politikası Merkezi, “Beyond Crude: Iran War Reveals Refined Products as an Energy Security Blind Spot” 1