Zaporijya’daki Yapay Zekâlı İHA Saldırısı, Otonom Silahlar İçin Yeni Bir Eşik mi?

Zaporijya’da 6 Temmuz 2026’da yaşanan ve üç sivilin ölümüyle sonuçlanan Rus İHA saldırısı, otonom silahlar tartışmasında kritik bir soruyu yeniden gündeme taşıdı: Bir silahın son hedef noktasını yazılım seçiyorsa, saldırıda hâlâ yeterli insan denetiminden söz edilebilir mi?

Ukraynalı yetkililer, hava savunma komutanları ve enkazı inceleyen araştırmacıların aktardığı bulgulara göre Rusya’ya ait Molniya tipi bir İHA, bir akaryakıt istasyonuna doğru uçtu ve radyo bağlantısı üzerinden insan operatörden yeni bir talimat almadan son hedefini seçti. İHA’nın muhtemelen insanları değil, istasyondaki propan tüplerini hedef olarak belirlediği bildirildi. Ancak araç tüplere ulaşamadan bir duvara çarptı; saçılan şarapnel Tetiana Bubynets (19), Oleksiy Svirin (41) ve Roman Karpiy’nin (48) ölümüne yol açtı. 2411

Bu ayrım önemli. Kamuya açık mevcut kanıtlar, yapay zekâ sisteminin tek tek insanları saldırı hedefi olarak seçtiğini kesin biçimde göstermiyor. Buna karşılık olay, sivillerin bulunduğu karmaşık bir ortamda bir makinenin saldırının son ve kritik hedefleme kararını verdiğini, bunun sonucunda da sivillerin öldüğünü ortaya koyuyor. Tartışmanın merkezindeki “insan denetimi” kavramını zorlayan nokta tam olarak bu.

Bildirilen saldırı ne gösteriyor?

“Yapay zekâ kontrollü İHA” ifadesi, olayın teknik sürecini olduğundan daha geniş gösterebilir. İddialara göre insan operatörler aracı belirli bir akaryakıt istasyonuna yönlendirdi. Uçuşun son aşamasında ise araçtaki yazılım belirli bir nesneyi veya altyapı unsurunu tanımlayarak hedef seçti; araştırmacılar bunun büyük olasılıkla propan tüpleri olduğunu değerlendirdi. İHA, tüplerin kısa mesafesinde bir duvara çarptı ve patlamanın etkisiyle üç kişi öldü. 245

Enkazda Nvidia Jetson Orin bilgisayar modülünün bulunduğu, aracın da uzaktan kumandalı bir pilotla ilişkilendirilen olağan radyo sinyalleri olmadan çalıştığı bildirildi. Ancak bu bulgular, kamuoyuna açıklanmış bağımsız bir uluslararası soruşturmaya değil; Ukraynalı yetkililer, askerî personel ve adli inceleme yapan uzmanların aktarımlarına dayanıyor. 4911

Bu nedenle “ilk belgelenmiş vaka” ifadesi dikkatle kullanılmalı. Bu tanım bazı uzmanlar ve haberlerde yer alıyor; henüz uluslararası bir mahkemenin veya antlaşma organının kesin tespiti değil. 2513

Ahlaki eşik aşıldı mı?

Otonom silahlar tartışmasında aslında iki farklı eşikten söz ediliyor:

1. Makinenin insanları doğrudan seçip hedef alması. Bu, otonom hedeflemenin insan karşıtı en açık biçimi.
2. Makinenin başka bir hedefi otonom biçimde seçmesi, ancak saldırı sonucunda insanların ölmesi. Mevcut haber kaynakları Zaporijya’da yaşananları daha çok bu kategoriye yerleştiriyor.

İkinci durum, otonom insan hedeflemesinin en dar tanımını karşılamayabilir. Yine de bir silahın, yalnızca bir insan tarafından fırlatıldığı veya geniş bir hedef bölgesine yönlendirildiği için anlamlı biçimde kontrol edildiği fikrini sarsıyor.

Yazılım saldırının belirleyici hedef noktasını seçiyorsa operatör, tam olarak neyin vurulacağını, çevrede sivillerin bulunup bulunmadığını veya saldırının koşullar altında ayırt etme ve orantılılık gereklerini karşılayıp karşılayamayacağını yeterince bilemeyebilir. Uluslararası Kızılhaç Komitesi (ICRC), bazı otonom silahların etkilerinin kullanıcılar tarafından yeterince anlaşılmasının, öngörülmesinin veya açıklanmasının mümkün olmayabileceği uyarısında bulunuyor.

Bildirilen saldırının ortaya çıkardığı pratik sorun şu: Etik risk, yalnızca bir sistem açıkça insanları tanıyıp hedef almak üzere eğitildiğinde başlamıyor. Risk, sistemin sivil unsurların iç içe geçtiği karmaşık bir ortamda yüksek sonuçlar doğuracak bir kararı vermesine izin verildiğinde ve etkileri güvenilir biçimde öngörülemediğinde de ortaya çıkıyor.

Uluslararası hukuk ne diyor?

Otonom silah sistemleri uluslararası insancıl hukukun dışında değil. ICRC’ye göre bu sistemler, ayrım gözetmeyen etkileri olan silahlara ilişkin hükümler de dâhil olmak üzere mevcut yasak ve sınırlamalara tabi. Silahların hukuka uygun kullanımından yazılım değil, devletler ve komutanlar sorumlu olmaya devam ediyor.

Belirsiz olan nokta, mevcut kuralların başka bir insan müdahalesi olmadan hedef seçip angaje olabilen sistemler için yeterince açık ve uygulanabilir olup olmadığı. ICRC, devletlerin yeni ve hukuken bağlayıcı kurallar kabul etmesini; işleyişi ve etkileri yeterince anlaşılamayan, öngörülemeyen veya açıklanamayan otonom silahların açıkça yasaklanmasını öneriyor.

Bu yaklaşım, otonom işlev taşıyan her silahın toptan yasaklanması anlamına gelmiyor. Önerilen model, kabul edilemez sistemlerle sıkı sınırlamalara tabi tutulabilecek diğer sistemler arasında ayrım yapıyor.

BM ve ICRC’nin önerdiği iki yasak

Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri ile ICRC Başkanı, Ağustos 2026’da otonom silahlar konusunda hukuken bağlayıcı bir uluslararası belge hazırlanması çağrısını yineledi. Önerilen çerçeve iki temel kategoriye odaklanıyor:

• Öngörülemeyen otonom silahlar: Kullanıcılarının etkilerini yeterince anlayamadığı veya önceden kestiremediği sistemler.
• İnsan karşıtı otonom silahlar: İnsanları doğrudan seçip hedef alacak şekilde tasarlanan ya da kullanılan sistemler.

İkinci kategori, Zaporijya’da bildirilen olayın kapsamından daha geniş. Söz konusu iddia, sistemin altyapıya yöneldiği ve patlama sonucunda sivillerin öldüğü yönünde. İnsan karşıtı otonom silahları yasaklayan bir antlaşma, bir makinenin doğrudan bir kişiye saldırma kararını vermesine izin verilmeden önce sınır çizebilir; sistemin teknik açıdan güvenilir olduğu ileri sürülse bile.

ICRC ayrıca doğrudan yasaklanmayan otonom silahlar için de katı sınırlamalar öneriyor. Bu sınırlamalar hedef türlerini, operasyonun süresini ve coğrafi alanını, faaliyet ortamını, insan gözetiminin seviyesini ve sisteme müdahale ederek onu devre dışı bırakma imkânını kapsayabilir.

Kasım 2026’daki Cenevre toplantısı neden önemli?

Belirli Konvansiyonel Silahlar Sözleşmesi’nin (CCW) Yedinci Gözden Geçirme Konferansı’nın Kasım 2026’da Cenevre’de yapılması planlanıyor. ICRC, bu toplantıyı otonom silahları ele alacak yeni bir protokol için müzakerelerin başlatılabileceği önemli bir fırsat olarak görüyor.

Toplantının zamanlaması dikkat çekici. BM ve ICRC, somut yasaklar ve sınırlamalar için ilk ortak çağrılarını üç yıl önce yapmıştı. Yenilenen çağrı, hükümetlerin yalnızca tartışmaları sürdürmek yerine bağlayıcı kurallar için müzakerelere başlamasını istiyor.

Müzakerelerin başlatılıp başlatılmayacağı, ilerlemenin pratik ölçütü olacak. Diplomatik açıklamalar ortak bir endişeyi ortaya koyabilir; ancak bir protokolün yasaklanan sistemleri tanımlaması, izin verilen kullanımlara sınırlar getirmesi ve devletlerle komutanlara somut yükümlülükler yüklemesi gerekecek.

Politika yarışı ters yönde ilerliyor

Sınırlama çağrıları, orduların yapay zekâyı daha hızlı benimsemesiyle aynı dönemde yapılıyor. ABD Başkanı Donald Trump’ın 5 Haziran 2026 tarihli Ulusal Güvenlik Başkanlık Muhtırası NSPM-11, ulusal güvenlik kurumlarında yapay zekânın geliştirilmesini ve kullanılmasını hızlandırmayı öngörüyor. Muhtıra, otonom silahlara ilişkin mevcut politikaların güncellenmesini de istiyor. 17

Bu talimat, tek başına otonom ölümcül hedeflemeye izin verildiği anlamına gelmiyor. Ancak tartışmanın stratejik baskısını gösteriyor: Devletler yapay zekânın operasyonel avantajlarını elde etmek isterken silah kontrolü savunucuları, rekabetin ortak güvenlik önlemlerini daha az değil, daha acil hâle getirdiğini savunuyor.

Dolayısıyla temel mesele yalnızca yapay zekânın savaşta kullanılıp kullanılmayacağı değil. Giderek ucuzlayan ve ticari olarak erişilebilen bilgi işlem donanımı otonom hedeflemeyi ölçeklendirmeyi kolaylaştırmadan önce hükümetlerin uygulanabilir sınırları belirleyip belirleyemeyeceği de kritik. Molniya’nın araçtaki donanımıyla ilgili haberler bu endişeyi somutlaştırıyor; ancak mevcut kaynaklar sistemin toplam maliyetini veya daha geniş üretim ölçeğini bağımsız biçimde doğrulamıyor. 615

En temkinli ve net sonuç

Bildirilen Zaporijya saldırısı, makinelerin bireysel insanları otonom biçimde avlamaya başladığının kesin kanıtı olarak sunulmamalı. Mevcut anlatım, büyük olasılıkla bir altyapı hedefinin otonom seçildiğine ve saldırının hedefe ulaşamaması sonucunda sivillerin öldüğüne işaret ediyor. 24

Ancak bu daha dar tanım, olayı hukuken veya ahlaken sıradan hâle getirmiyor. Vaka, “zincirin herhangi bir noktasında bir insan vardı” ölçütünün denetim için yetersiz kalabileceğini gösteriyor. Bir silah kritik hedef noktasını bağımsız biçimde seçiyor ve sivil bir ortamda etkileri güvenilir biçimde öngörülemiyorsa, insanın süreçteki rolü anlamlı bir muhakeme için fazla uzakta kalabilir.

Bu nedenle olay, BM ve ICRC’nin iki kademeli yaklaşımına ilişkin tartışmayı sonuçlandırmaktan çok güçlendiriyor: Etkileri öngörülemeyen sistemler ile insanları doğrudan hedeflemek üzere tasarlanan otonom silahlar yasaklanmalı; diğer otonom silahlar ise hedef türü, faaliyet alanı, süre, insan gözetimi ve gerektiğinde devre dışı bırakma imkânı bakımından sıkı ve uygulanabilir kurallara tabi tutulmalı. Şimdi gözler, hükümetlerin bu ilkeyi Kasım ayındaki CCW gözden geçirme konferansında bağlayıcı kurallara dönüştürüp dönüştüremeyeceğinde.