İran’dan Hürmüz için diplomatik adım: Şartlar hazırlanıyor, deniz trafiği hâlâ durma noktasında

İran, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması konusunda doğrudan ret söyleminden, dolaylı diplomatik müzakere zeminine doğru sınırlı bir adım attı. İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Genel Sekreteri Muhsen Rızai, arabulucuların Tahran’dan boğazdaki trafiğin yeniden başlaması için koşullarını hazırlamasını istediğini söyledi. Ancak İran boğazı açmayı kabul etmiş değil; deniz taşımacılığı da normal seviyelerin çok altında seyrediyor. 91021

28 Ağustos’ta ne değişti?

Rızai’ye göre Katar ve Pakistan, İran’dan Hürmüz’ün yeniden açılması için gerekli gördüğü şartları sıralamasını istedi. Son diplomatik girişimlere ilişkin haberlerde, Katar’ın seyrüsefer özgürlüğü konusunu yeniden öne çıkardığı; Washington’ın ise doğrudan müzakere yerine ekonomik baskı politikasını tercih ettiği aktarılıyor. 1021

Bu gelişme, Tahran’ın artık yalnızca boğazın kapalı kalacağını tekrarlamakla yetinmeyip müzakere edilebilir bir belge hazırladığı anlamına geliyor. Fakat ortada tamamlanmış bir anlaşma ya da sınırsız deniz taşımacılığının yakında başlayacağına dair kanıt bulunmuyor.

İran’ın Hürmüz’ü açma şartları neler?

İran, boğazın tamamen açılmasını ABD ile daha kapsamlı bir siyasi uzlaşmaya bağlıyor. Rızai’nin açıkladığı başlıca talepler şunlar:

• ABD öncülüğündeki savaşın ve deniz ablukasının sona ermesi;
• İran’ın dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılması;
• Gazze ve Lübnan’daki çatışmaları da kapsayan bölgesel bir ateşkes. 1412

İranlı yetkililer ayrıca boğazın açılmasını, geçici anlaşmada yer alan İran limanlarına ve petrol ihracatına yönelik kısıtlamaların kaldırılması, askeri tehdit ve operasyonların sona erdirilmesi ve dondurulmuş fonların serbest bırakılması gibi şartlarla ilişkilendirdi. 19

Bu nedenle anlaşmazlık yalnızca deniz güvenliğiyle sınırlı değil. Tahran, Hürmüz’den geçiş meselesini yaptırımlar, askeri baskı, bölgesel çatışmalar ve mali tavizleri içeren daha geniş bir pazarlığın parçası olarak görüyor.

Katar ve Pakistan arabulucu; doğrudan ABD-İran görüşmesi doğrulanmadı

Katar ve Pakistan, İran ile ABD arasındaki görüş ayrılıklarını azaltmaya çalışan aracı ülkeler olarak öne çıkıyor. Katar, arabuluculuk çabalarında ilerleme sağlandığını belirtirken Tahran, daha önce doğrudan ABD-İran görüşmelerinin başladığı yönündeki iddiaları reddetti. ABD Başkanı Donald Trump da 18 Ağustos’ta herhangi bir görüşmenin yapılmadığını veya planlanmadığını söyledi.

Dolayısıyla mevcut diplomatik kanal dolaylı ve kırılgan. Arabulucuların bildirdiği ilerleme, Washington ile Tahran arasında ikili bir anlaşma yapıldığı ya da İran’ın normal seyrüseferi yeniden başlatma kararı aldığı anlamına gelmiyor.

İran-Umman koridoru ayrı bir düzenleme

İran ve Umman, boğazdan geçici bir rota oluşturulması, gemi trafiğinin yönetilmesi ve koordineli bir mayın temizleme çalışması yürütülmesi üzerine görüşüyor. Önerilen koridorun bir bölümü İran, bir bölümü de Umman karasularından geçecek. 910

İran, Umman’la yapılacak bir anlaşmanın Hürmüz’ün tamamını otomatik olarak açmayacağını defalarca vurguladı. Böyle bir düzenleme, daha geniş siyasi anlaşmazlık sürerken belirli ticari gemiler için sınırlı bir geçiş mekanizması sağlayabilir. Önceki haberlerde Tahran’ın körfeze girecek gemiler üzerinde kontrol, boğazdan çıkacak gemiler üzerinde ise gözetim ve gerektiğinde müdahale yetkisi istediği aktarılmıştı. 8

Bu ayrım müzakerelerin anlaşılması açısından kritik: kontrollü bir geçiş koridoru, sınırsız seyrüsefer özgürlüğüyle aynı şey değil.

Mayın temizleme konusunda çelişkili açıklamalar var

Boğazdaki güvenlik durumuna ilişkin tarafların açıklamaları birbiriyle örtüşmüyor. İran ve Umman, önerilen koridorun bir parçası olarak ortak mayın temizleme projesini görüşürken Trump, uluslararası sulardaki mayınların kaldırıldığını veya etkisiz hâle getirildiğini söyledi ve yeni mayın döşenmesine karşı uyarıda bulundu.

Mevcut haberler, mayın temizleme önerisinin İran-Umman girişimi olduğunu destekliyor. Katar ile İran arasında ayrı bir mayın temizleme projesi yürütüldüğünü gösteren doğrulanmış bir bilgi bulunmuyor. Katar’ın belgelenen rolü esas olarak arabuluculuk ve gerilimi düşürme diplomasisiyle sınırlı. 11

Gemi trafiği hâlâ ağır biçimde düşmüş durumda

Ticari gemiler Hürmüz’den geçmeye devam ediyor, ancak bazı günlerde geçiş sayısı tek haneli rakamlara indi. Reuters’a göre 26 Ağustos’ta boğazdan beş emtia gemisi geçti; bu sayı 10 günlük 15 gemilik ortalamanın oldukça altındaydı. 21 Ağustos’ta ise yedi emtia gemisi geçiş yaptı. 17

Bir hafta sonu trafik daha da geriledi: Reuters, cumartesi günü beş geçiş kaydedildiğini, ertesi pazar günü ise hiçbir geçişin tespit edilmediğini bildirdi. Önceki hafta sonunda toplam 31 geçiş yapılmıştı.

Reuters haberlerine göre krizden önce Hürmüz Boğazı’ndan günde yaklaşık 130-140 gemi geçiyordu. 18 Bu veriler, boğazın yalnızca “açık” olduğunun söylenmesinin normal ticari koşulları yansıtmadığını gösteriyor. Bazı gemiler hareket ediyor olsa da trafik hacmi ve güvenlik ortamı kriz öncesi düzeyden büyük ölçüde farklı.

Eldeki kanıtlar, günlük geçişlerin 73 gemiden iki gemiye düştüğü yönündeki daha spesifik karşılaştırmayı bağımsız olarak doğrulamıyor. Petrol akışının da günde 20 milyon varilin üzerinden yaklaşık 5 milyon varile indiği iddiası için aynı ölçüde kapsamlı bir doğrulama bulunmuyor. Bununla birlikte veriler, saldırılar ve işletmeciler açısından ciddi belirsizlikle birlikte doğrudan deniz trafiğinde geniş çaplı bir çöküş yaşandığını destekliyor. 1720

Yeniden açılma anlaşması neden zor?

Başlıca engeller birbirine bağlı:

1. Yaptırımlar ve dondurulmuş varlıklar: İran, finansal rahatlama ve yurt dışında tutulan fonlarına erişim istiyor. 119
2. Askeri baskı ve liman kısıtlamaları: Tahran, ABD ablukasının ve askeri operasyonların sona ermesini talep ediyor. 419
3. Bölgesel ateşkes: İran, Hürmüz meselesini Gazze ve Lübnan’ı da kapsayan daha geniş bir ateşkese bağlıyor. 1213
4. Deniz güvenliği: Herhangi bir koridorun işlerlik kazanması için saldırılara, mayınlamaya ve ticari gemilere müdahaleye karşı güvenilir garantiler gerekiyor. 20
5. Geçiş üzerindeki kontrol: İran, gemi trafiğinin denetlenmesinde resmi bir rol ararken ABD ve bölgedeki diğer aktörler, uluslararası bir su yolunda tek taraflı kontrolü meşrulaştırabilecek düzenlemelere karşı çıkıyor.

Geçici veya deneme amaçlı bir koridor, kısa vadeli riskleri azaltabilir. Ancak önceki koridor görüşmeleri kalıcı bir normalleşme sağlamadı. Temel soru şu: Sınırlı bir güvenlik düzenlemesi, daha geniş siyasi anlaşmazlıktan ayrı tutulabilecek mi; yoksa Tahran, Hürmüz’e tam erişimi kapsamlı bir uzlaşma için pazarlık kozu olarak kullanmayı sürdürecek mi?

Bundan sonra ne izlenecek?

Kısa vadede en gerçekçi sonuç, boğazın tamamen açılması yerine sınırlı ve arabulucular üzerinden yürütülen bir taşımacılık düzenlemesi gibi görünüyor. İran’ın şartlarını yayımlayıp yayımlamayacağı, Katar ve Pakistan’ın Washington’dan bir yanıt alıp alamayacağı, İran ile Umman’ın operasyonel ayrıntılarda uzlaşıp uzlaşamayacağı ve ticari trafiğin mevcut tek haneli seviyelerin üzerine istikrarlı biçimde çıkıp çıkmayacağı belirleyici olacak.

Şimdilik tablo, yeniden açılma anlaşmasından çok diplomatik hareketliliğe işaret ediyor: İran şartlarını hazırlıyor, arabulucular devrede ve Umman’la ayrı bir koridor görüşülüyor. Ancak Hürmüz Boğazı’nda normal seyrüsefer henüz yeniden başlamış değil. 91021